Το άγχος είναι οικογενειακή υπόθεση!

Γράφει στο efiveia.gr η Δρ. Αναπτυξιακής Ψυχολογίας – Ψυχοθεραπεύτρια Ευφροσύνη Αλεβίζου

Μια και πλησιάζει η περίοδος των σχολικών εξετάσεων, και μια και αυτήν την περίοδο δέχομαι αιτήματα γονέων για τη διαχείριση του άγχους των παιδιών τους, θα σας προτείνω να δούμε μαζί το ζήτημα του άγχους από μια διαφορετική, περισσότερο συστημική οπτική.

Τι εννοώ με αυτό; Συχνά οι γονείς μου παραπονούνται για τα αυξημένα επίπεδα άγχους του παιδιού τους ιδιαίτερα όταν πρόκειται για εφήβους, μαθητές Γυμνασίου και Λυκείου, που καλούνται να ανταποκριθούν στις αυξανόμενες απαιτήσεις της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και στην προετοιμασία για τις Πανελλήνιες εξετάσεις.

Οι γονείς λοιπόν αναζητούν βοήθεια για τη διαχείριση του άγχους του παιδιού τους παραβλέποντας μια σημαντική παράμετρο: Το άγχος, παρόλο που σχετίζεται με ατομικά χαρακτηριστικά, ταυτόχρονα αποτελεί και μια – συχνά «αόρατη» – διάσταση της οικογενειακής ζωής. Έτσι, αντί να περιοριστούμε στην οπτική που το αξιολογεί ως ατομική συναισθηματική κατάσταση, ως ένα ατομικό χαρακτηριστικό που διαμορφώνει την εμπειρία του παιδιού και του εφήβου, θα επιχειρήσουμε να τοποθετήσουμε το αυξημένο άγχος μέσα στο ερμηνευτικό πλαίσιο της οικογενειακής ζωής. Είναι αυτονόητο πως οτιδήποτε αφορά τα μέλη μιας οικογένειας σε ατομικό επίπεδο, αφορά και την οικογένεια στο σύνολό της. Αφορά ακόμα και όλα τα άλλα συστήματα που περιστοιχίζουν την οικογένεια και όλες τις επιμέρους δυναμικές μεταξύ ατόμου, οικογένειας, προσώπων όπως και θεσμών με τους οποίους η οικογένεια συνεργάζεται και αλληλεπιδρά.

Αν λοιπόν εστιάζετε στο άγχος του παιδιού σας και στην ανάγκη για διαχείρισή του, μάλλον παραλείπετε μια σημαντική διάσταση που είναι κρίσιμη για την ολοκληρωμένη κατανόηση, αλλά και την διαχείριση του άγχους. Μόνο αν απομακρυνθείτε από την ερμηνεία του άγχους ως αποκλειστικά ατομικού χαρακτηριστικού και επιχειρήσετε να το ερμηνεύσετε ως μια πολυεπίπεδη έκφραση των συναισθηματικών δυναμικών της οικογένειάς σας, μόνο τότε θα είστε σε θέση να αλλάξετε τις συνθήκες που το συντηρούν και να διαμορφώσετε θετικό οικογενειακό κλίμα με θετικούς μηχανισμούς διαχείρισης των δυσκολιών.

Ρίξτε μια προσεκτική ματιά στις δυναμικές της οικογένειάς σας που πυροδοτούν, διαμορφώνουν και συντηρούν τα αυξημένα επίπεδα άγχους. Συχνά οι γονείς μου λένε : «Έχω πολύ άγχος, αλλά δεν το δείχνω στο παιδί μου.» Αυτή η συνθήκη είναι αδύνατη καθώς το άγχος μεταδίδεται με τρόπους που δεν αντιλαμβανόμαστε και που υπερβαίνουν φυσικά τη λεκτική μετάδοση του μηνύματος. Δεν ισχύει δηλαδή ότι επειδή δεν μιλάτε για το άγχος σας στο παιδί σας ότι το κρατάτε μυστικό. Το άγχος είναι μεταδοτικό μέσα στην οικογένεια και μεταδίδεται με πολλούς τρόπους.

Παρατηρήστε τον εαυτό σας. Παρατηρήστε πώς διανύετε την καθημερινότητά σας και πώς ανταποκρίνεστε σε μικρές και μεγάλες υποχρεώσεις όταν το άγχος σας κατακλύζει. Αντίστοιχα παρατηρήστε πώς ανταποκρίνεστε και τι διαφορά έχει, τόσο η εσωτερική σας εμπειρία, όσο και η διαχείριση καταστάσεων όταν το άγχος σας είναι μετριασμένο. Φέρτε στο μυαλό σας συγκεκριμένα παραδείγματα που αφορούν την οικογενειακή ή επαγγελματική σας ζωή και την σχέση με τον/την σύντροφο και το παιδί σας. Είμαι βέβαιη ότι διαπιστώνετε μεγάλη διαφορά μεταξύ της μιας και της άλλης κατάστασης. Να είστε και εσείς βέβαιοι με την σειρά σας ότι αυτή την διαφορά την αντιλαμβάνονται τα παιδιά σας.

Επειδή οι ενήλικες αποτελούν το πρότυπο μέσα από το οποίο τα παιδιά μαθαίνουν να διαχειρίζονται το άγχος τους και να ανταποκρίνονται σε καταστάσεις που τα δυσκολεύουν, από μικρή ηλικία μας παρατηρούν και μας «αντιγράφουν». Όπως ήδη γνωρίζετε μέσα από την εμπειρία σας, τα μηνύματά μας προς τα παιδιά τα μεταδίδουμε κυρίως μέσα από την συμπεριφορά μας και όχι αποκλειστικά και μόνο μέσα από τα λόγια μας, ιδιαίτερα όταν λόγια και πράξεις αποκλίνουν. Θα σας υπενθυμίσω εδώ επιπλέον ότι και η σιωπή μας μεταδίδει μηνύματα προς τα παιδιά μας. Με άλλα λόγια, το γεγονός ότι δεν μοιράζεστε το άγχος σας προκειμένου να μην επιβαρύνετε το παιδί σας, μεταφράζεται σε μια εσωτερική πίεση που βιώνετε και που μεταδίδεται στο κλίμα της οικογενειακής σας ζωής. Το άγχος διαμορφώνει το κλίμα και την δυναμική των επιμέρους σχέσεων μέσα στην οικογένεια.

Ας πάρουμε για παράδειγμα το άγχος για την σχολική επιτυχία και τις ακαδημαϊκές επιδόσεις του παιδιού. Στις περισσότερες περιπτώσεις το άγχος αυτό των γονέων δεν εμφανίζεται «από το πουθενά» την εποχή των Πανελληνίων ή όταν τα παιδιά ξεκινήσουν τη φοίτηση τους στο Γυμνάσιο ή στο Λύκειο. Στις περισσότερες περιπτώσεις το άγχος αφορά τη σχολική επίδοση του παιδιού από τα χρόνια του Δημοτικού σχολείου και συνδέεται με τον ευρύτερο κόσμο των προσδοκιών των γονέων. Με άλλα λόγια, οι γονείς αγωνιούν για το επαγγελματικό μέλλον του παιδιού τους, η αγωνία τους αντικατοπτρίζεται στον τρόπο με τον οποίο βοηθούν με τα σχολικά μαθήματα, στο άγχος με το οποίο επενδύουν την επιτυχία του παιδιού στο Δημοτικό και την δυνατότητά του να είναι «καλός μαθητής», στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν τα λάθη και τις χαμηλότερες από το αναμενόμενο επιδόσεις και στο μήνυμα για την αποδοχή του παιδιού που άθελά τους μεταδίδουν.

Εύκολα τα παιδιά συσχετίζουν την προσωπική τους αξία και το αίσθημα επάρκειας για τον εαυτό τους με τη σχολική τους επίδοση. Το ίδιο εύκολα αναπτύσσουν αίσθημα προσωπικής ανεπάρκειας όταν δεν τα πάνε καλά στο σχολείο. Η εσωτερίκευση του μηνύματος «αν δεν τα καταφέρνω στο σχολείο, δεν αξίζω» συμβάλλει σε ψυχοσυναισθηματικές και κοινωνικές δυσκολίες στα χρόνια της εφηβείας και σε πλήγμα στο θετικό και συνεκτικό αίσθημα ταυτότητας που χρειάζεται ο έφηβος να διαμορφώνει για να πορεύεται ομαλά προς τη μετάβαση στην ενηλικίωση.

Έτσι δημιουργείται φαύλος κύκλος χαμηλής αυτοεκτίμησης, που λειτουργεί ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία όσο αφορά τις επιδόσεις του παιδιού. Τα αυξημένα επίπεδα άγχους εμποδίζουν τη συγκέντρωση και την αφομοίωση της γνώσης με αποτέλεσμα να μην μπορεί ο μαθητής/η μαθήτρια να καταβάλλει το μέγιστο της προσπάθειας και να μην καταφέρνει να εκφράσει το δυναμικό του.

Τι σας προτείνω; Σας προτείνω να εξετάσετε τον κόσμο των προσδοκιών σας σε σχέση με τις σχολικές επιδόσεις του παιδιού σας και να τις προσαρμόσετε σε μια ρεαλιστική οπτική που να λαμβάνει υπόψη τι μπορεί να κάνει το παιδί και τι θα ήθελε να κάνει. Λαμβάνοντας υπόψη τους περιορισμούς και τις ιδιαίτερες δυνατότητες και κλίσεις του παιδιού σας, θα το καθοδηγήσετε στην αξιοποίηση των δυνάμεών του και θα μπορέσετε μαζί του να αναπτύξετε έναν ευέλικτο τρόπο θέασης των καταστάσεων και της σχολικής πορείας και ζωής.

Σας προτείνω ακόμα να επιχειρήσετε τη διαχείριση του δικού σας άγχους. Αυτή η εσωτερική «δουλειά» που εσείς οι ενήλικες θα κάνετε, θα αντικατοπτριστεί στην οικογενειακή σας ζωή και θα αλλάξει τη δυναμική και το κλίμα, επιτρέποντας έτσι στα παιδιά τη διαχείριση του δικού τους άγχους και την απομάκρυνση από άκαμπτες απαιτήσεις από τον εαυτό τους.

Σας προτείνω ακόμα, αν μεταδίδετε το άγχος σας για τις σχολικές επιδόσεις του παιδιού σας μέσα από μια πιεστική και απαιτητική στάση, να προσπαθήσετε να αλλάξετε τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεστε για την σχολική «επιτυχία». Σας υπενθυμίζω ότι η πίεση δεν αποδίδει μακροπρόθεσμα. Αντίθετα διαμορφώνει συνθήκες που υποσκάπτουν τη σχέση μεταξύ γονέα παιδιού, αφήνοντας τον/την έφηβο απροστάτευτο. Αυτό που μπορείτε να κάνετε είναι να δώσετε τα εργαλεία στο παιδί σας, ώστε να μπορεί σταδιακά το ίδιο να ανταποκρίνεται στις υποχρεώσεις του.

Ανοίγοντας εσείς την οπτική σας, θα βοηθήσετε και το παιδί σας να κάνει το ίδιο. Θα το βοηθήσετε να μάθει να θέτει ρεαλιστικούς στόχους για τον εαυτό του και να δεσμεύεται υπεύθυνα στην πραγματοποίησή τους, με ευελιξία, με αλλαγή πορείας όπου και όπως χρειάζεται αξιολογώντας τα βήματα και την ανταπόκριση σε προκλήσεις, με κατάστρωση εναλλακτικών σχεδίων και χρησιμοποίηση θετικών, κατάλληλων και λειτουργικών μηχανισμών για την διαχείριση του άγχους και την ενίσχυση της μεταξύ σας σχέσης που άλλωστε αποτελεί και το υπόβαθρο ασφάλειας για το παιδί σας.

Σχετικά με το άγχος των εξετάσεων και την υποστήριξη του/της εφήβου από την οικογένεια, σας προτείνω να διαβάσετε και προηγούμενα άρθρα μου στο efiveia.gr:

Οι έφηβοι στο Γυμνάσιο: Πρώτη φορά εξετάσεις. Πώς θα τους βοηθήσουμε να ανταποκριθούν;

Άγχος στην εφηβεία. Εχθρός ή σύμμαχος;

Άγχος εξετάσεων και κρίσεις πανικού: Πώς θα βοηθήσουμε τον έφηβο;

Σχολικές εξετάσεις: Πώς θα βοηθήσουμε τον έφηβο να διαχειριστεί το άγχος του;

Ναι στην ενθάρρυνση, όχι στην πίεση!

Δε θέλω η κόρη μου να χαραμίσει το μέλλον της…

Έντονη εφηβεία, φωνές, ψέματα για το διάβασμα

Ο γιος μου δεν θέλει να πάει στο φροντιστήριο

Σχετικά με τις Πανελλήνιες εξετάσεις σας προτείνω να διαβάσετε σχετικά προηγούμενα άρθρα μου, και απαντήσεις στις ανησυχίες και τους προβληματισμούς των γονέων, στο efiveia.gr:

Γονείς και έφηβος στο ξεκίνημα της Γ Λυκείου

Πανελλήνιες εξετάσεις: Οδηγίες προς γονείς

Πανελλήνιες εξετάσεις: Οδηγίες προς υποψήφιους

Αποτυχία στις Πανελλήνιες εξετάσεις: Η επόμενη μέρα

Η κόρη μου που δίνει φέτος πανελλήνιες, είναι εντελώς αδιάφορη

Η κόρη μου αποφάσισε να μη δώσει Πανελλήνιες

Πώς μπορώ να βοηθήσω την κόρη μου την περίοδο αυτή που ετοιμάζεται για πανελλαδικές και έχει υψηλούς στόχους;

Ο γιος μου αποφάσισε ότι δεν θέλει να δώσει Πανελλήνιες, θέλει να γίνει κομμωτής