Η Σεξουαλικότητα στην Εφηβεία: Ψυχολογικές Διαστάσεις και Επικοινωνία με τους Γονείς

Γράφει στο efiveia.gr η Κλινική Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια Μαρσήλια Κρανιώτη

Εισαγωγή
Η εφηβεία είναι μια περίοδος έντονων ψυχοκοινωνικών αλλαγών, όπου οι νέοι διαμορφώνουν την ταυτότητά τους, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής τους ταυτότητας. Η σεξουαλικότητα δεν αφορά μόνο τη σεξουαλική πράξη, αλλά αποτελεί μέρος της προσωπικής και κοινωνικής ταυτότητας του εφήβου. Περιλαμβάνει μία διαρκώς εξελισσόμενη επίγνωση των προσωπικών σεξουαλικών επιθυμιών και της έλξης. Οι γονείς συχνά δυσκολεύονται να προσεγγίσουν το θέμα, ενώ οι έφηβοι μπορεί να αισθάνονται αμηχανία, ενοχές ή φόβο και κάθε είδους δυσκολία να μιλήσουν ανοιχτά για τη σεξουαλική τους ζωή. Η ψυχολογική προσέγγιση της σεξουαλικότητας σε αυτήν τη φάση ζωής, και ιδιαίτερα η σημασία της ανοιχτής και υγιούς επικοινωνίας μεταξύ εφήβων και γονέων, είναι καθοριστική για τη συναισθηματική και ψυχοκοινωνική ευημερία του παιδιού.

Η σεξουαλικότητα ως μέρος της εφηβικής ανάπτυξης: Η σεξουαλική ταυτότητα αρχίζει να διαμορφώνεται ήδη από την παιδική ηλικία, ωστόσο στην εφηβεία αποκτά μεγαλύτερη ένταση και συνειδητότητα. Οι έφηβοι βιώνουν σωματικές, ορμονικές και συναισθηματικές αλλαγές που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και τους άλλους. Παράλληλα, εκδηλώνεται και η ανάγκη για ανεξαρτησία και πειραματισμό. Σύμφωνα με τις  ψυχολογικές θεωρίες των Erikson (1968) και Marcia (1966), η αναζήτηση της ταυτότητας περιλαμβάνει και την ερωτική και την σεξουαλική ταυτότητα. Οι έφηβοι μπορεί να πειραματιστούν με διαφορετικούς ρόλους, να αναρωτηθούν για τον σεξουαλικό τους προσανατολισμό ή να βιώσουν διλήμματα σε σχέση με κοινωνικά πρότυπα.

Ψυχολογικές προκλήσεις και συναισθηματικές ανάγκες: Η αβεβαιότητα, οι κοινωνικές προσδοκίες, η επιρροή των συνομηλίκων και τα κοινωνικά δίκτυα, δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο η σεξουαλική έκφραση μπορεί να προκαλεί πίεση ή σύγχυση. Ορισμένοι έφηβοι ενδέχεται να βιώσουν άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση ή ακόμη και καταθλιπτικά συμπτώματα, εάν δεν αισθάνονται αποδοχή για αυτό που είναι. Οι αρνητικές στάσεις από το οικογενειακό ή κοινωνικό περιβάλλον μπορεί να οδηγήσουν σε απόσυρση, μυστικοπάθεια ή και ριψοκίνδυνες συμπεριφορές. Εδώ ακριβώς έγκειται η σημασία της συναισθηματικής υποστήριξης και του «χώρου ασφαλείας» που μπορούν να προσφέρουν οι γονείς.

Επικοινωνία με τους γονείς – εμπόδια και ευκαιρίες: Η συζήτηση για τη σεξουαλικότητα μεταξύ εφήβων και γονέων παραμένει, στις περισσότερες οικογένειες, ένα δύσκολο, συχνά θέμα «ταμπού». Οι γονείς μπορεί να αισθάνονται αμηχανία, έλλειψη πληροφόρησης ή φόβο μήπως ενθαρρύνουν τη σεξουαλική δραστηριότητα. Αντίστοιχα, οι έφηβοι φοβούνται την κριτική, την τιμωρία ή την παρεξήγηση. Ωστόσο, η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι η ύπαρξη μιας ανοιχτής και χωρίς επικρίσεις επικοινωνίας μειώνει την πιθανότητα επικίνδυνων σεξουαλικών συμπεριφορών, ενισχύει την ψυχική ανθεκτικότητα και προάγει την ασφαλή σεξουαλική συμπεριφορά των εφήβων (χρήση προφυλακτικού, αντισυλληπτικών), ιδιαίτερα των κοριτσιών, καθώς λειτουργεί ως προστατευτικός παράγοντας.

Πώς μπορούν οι γονείς να διευκολύνουν την επικοινωνία;

Τυπικά οι γονείς αποτελούν τον πρώτο «δάσκαλο» σχετικά με την σεξουαλική διαπαιδαγώγηση του παιδιού. Πολλοί γονείς δε συνειδητοποιούν ότι οι νέοι προτιμούν να μαθαίνουν από αυτούς σχετικά με «τον πελαργό, τα πουλιά και τις μελισσούλες», ευφημισμούς που συχνά χρησιμοποιούν οι γονείς για να αναφερθούν σε θέματα σεξουαλικότητας με τρόπο συμβολικό και έμμεσο. Κάποιες χρήσιμες συμβουλές για επιτυχή επικοινωνία γονέα – παιδιού είναι οι εξής:

1. Δημιουργία κλίματος εμπιστοσύνης: Η επικοινωνία ξεκινά πολύ πριν προκύψει η ανάγκη για “σοβαρές” συζητήσεις. Οι γονείς καλό είναι να δείχνουν ανοιχτοί, διαθέσιμοι και χωρίς επικριτική διάθεση.
2. Χρήση κατάλληλης γλώσσας και παραδειγμάτων της καθημερινής ζωής: Η ειλικρίνεια και η σαφήνεια είναι σημαντικές, αλλά η γλώσσα των συζητήσεων χρειάζεται να προσαρμόζεται στην ηλικία και τη συναισθηματική ωριμότητα του εφήβου.
3. Προώθηση διαλόγου: Οι γονείς ή τα πρόσωπα φροντίδας δεν οφείλουν να κάνουν διάλεξη αλλά να μοιράζονται τις σκέψεις τους ενθαρρύνοντας ταυτόχρονα τον έφηβο να μοιραστεί ελεύθερα τις δικές του.
4. Σεβασμός της ιδιωτικότητας: Οι γονείς ή τα πρόσωπα φροντίδας χρειάζεται να αναγνωρίζουν την ανάγκη του εφήβου για προσωπικό χώρο, χωρίς να αποσύρονται πλήρως από τη σχέση.
5. Ενημέρωση και εκπαίδευση: Οι γονείς ή τα πρόσωπα φροντίδας μπορούν να ενισχύσουν τη θέση τους ως “συνοδοιπόροι” μέσω της γνώσης, είτε μέσα από εκπαιδευτικό υλικό είτε με τη βοήθεια ειδικών (πχ. παιδοψυχολόγων) που μπορούν να συνδράμουν στο χειρισμό «δύσκολων» ερωτήσεων από τους εφήβους ή ερωτημάτων με τα οποία οι γονείς δε νιώθουν άνετα.
6. Ασφαλής πλοήγηση σε διαδίκτυο και μέσα κοινωνικής δικτύωσης: Καθοδήγηση των εφήβων σε αξιόπιστες πηγές ενημέρωσης, ενισχύοντας το «φιλτράρισμα» των πληροφοριών, την κριτική σκέψη και τη λήψη αποφάσεων.
7. Αποδοχή διαφορετικότητας σεξουαλικού προσανατολισμού και ταυτότητας φύλου: Η κατανόηση των διαφορετικών σεξουαλικών ταυτοτήτων ενισχύει την αυτό-αποδοχή και προάγει την συναισθηματική ευημερία των εφήβων.
8. Διαχείριση αλλαγών που συμβαίνουν: Διαβεβαίωση ότι πρόκειται για φυσιολογικές αλλαγές, για τις οποίες οι έφηβοι δε θα πρέπει να νιώθουν ντροπή ή ενοχή, κάποιες περισσότερο ορατές, όπως αυτές που συμβαίνουν στο σώμα (ύψος, βάρος, στήθος = δευτερεύοντα χαρακτηριστικά φύλου), άλλες λιγότερο ορατές (σκέψεις και συναισθήματα σχετικά και γύρω από το σεξ)
9. Επισήμανση θεμάτων ασφάλειας και προφυλάξεων: Είναι σημαντικό οι γονείς να μιλούν ανοιχτά και με ειλικρίνεια στους εφήβους για την ασφάλεια και τις μεθόδους προφύλαξης κατά τη σεξουαλική επαφή (μέθοδοι αντισύλληψης, σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα- ΣΜΝ), ενθαρρύνοντας τη συνειδητή και υπεύθυνη σεξουαλική συμπεριφορά.
10. Έμφαση σε έννοια «συναίνεση»: Η επισήμανση της έννοιας της συναίνεσης ως απαραίτητης προϋπόθεσης για κάθε υγιή και ασφαλή σεξουαλική επαφή αποτελεί βασικό μέτρο πρόληψης της σεξουαλικής κακοποίησης.

Συμπεράσματα

Η σεξουαλικότητα στην εφηβεία είναι μια φυσική, αλλά πολυδιάστατη διεργασία, που απαιτεί στήριξη, κατανόηση και σωστή πληροφόρηση. Η επικοινωνία μεταξύ εφήβων και γονέων δεν είναι απλώς επιθυμητή, αλλά απαραίτητη για την ψυχική και συναισθηματική υγεία του νέου. Οι γονείς που επενδύουν στον διάλογο, με σεβασμό και ανοιχτό πνεύμα, συμβάλλουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση υπεύθυνων και υγιών ενήλικων.

Η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση, λειτουργεί όπως και η καθοδήγηση των παιδιών στο πώς να διασχίσουν με ασφάλεια τον δρόμο, που δεν είναι απλώς μια κουβέντα αλλά αποτελεί μία διαδικασία σταδιακής εκμάθησης, οριοθέτησης και ενίσχυσης της αυτονομίας. Δεν κρατάμε το παιδί για πάντα από το χέρι, αλλά του δείχνουμε πώς να κοιτάζει δεξιά κι αριστερά, ώστε να αναπτύξει κρίση, επίγνωση κινδύνου και ικανότητα λήψης υπεύθυνων αποφάσεων. Έτσι, το παιδί αποκτά τα κατάλληλα «γνωστικά και ηθικά φανάρια» για να κινηθεί με ασφάλεια και σεβασμό στο πεδίο των διαπροσωπικών και σεξουαλικών σχέσεων.

---

Χρήσιμες πηγές

Ελληνόγλωσση Βιβλιογραφία:

Ζιώγου, Μ. (2008). Η σεξουαλικότητα στην Εφηβεία: για αγόρια…για κορίτσια, αλλά και για γονείς (Μετ.). Αθήνα: ΣΑΒΒΑΛΑΣ.

Borten-Krivine, I., & Winaver, D. (2002). Εφηβεία, έρωτας και σεξουαλικότητα για κορίτσια (Α. Βαφειάδου, Μετ.). Αθήνα: ΣΑΒΒΑΛΑΣ.

Mimoun, S., & Etienne, R. (2002). Εφηβεία, έρωτας και σεξουαλικότητα για αγόρια (Α. Βαργανελάκη, Μετ.). Αθήνα: ΣΑΒΒΑΛΑΣ.

Ξενόγλωσση Βιβλιογραφία:

Widman, L., Choukas-Bradley, S., Noar, S. M., Nesi, J., & Garrett, K. (2016). Parent-adolescent sexual communication and adolescent safer sex behavior: A meta-analysis. JAMA pediatrics, 170(1), 52-61. . doi:10.1001/jamapediatrics.2015.2731.

Χρήσιμοι σύνδεσμοι

https://www.youtube.com/watch?v=aREAIE-GyDc.

https://www.youtube.com/watch?v=k5bxxen5cAo.