Το Παιδί-Βράχος: Η Σιωπηλή Τραγωδία της Γονεοποίησης (Parentification)

Γράφει στο efiveia.gr η Ψυχολόγος Μαρία Σκαπέρα

Στην ψυχολογία υπάρχει ένας όρος που περιγράφει μια από τις πιο ύπουλες μορφές συναισθηματικής κακοποίησης, ακριβώς επειδή μεταμφιέζεται σε αρετή: η Γονεοποίηση (Parentification). Είναι η κατάσταση όπου οι ρόλοι αντιστρέφονται και ο έφηβος παύει να είναι το πρόσωπο που δέχεται φροντίδα, για να γίνει το συναισθηματικό ή και πρακτικό στήριγμα του γονέα του. Είναι το «καλό παιδί», το «ώριμο», εκείνο που «δεν έδωσε ποτέ δικαιώματα». Πίσω όμως από αυτόν τον τίτλο τιμής, κρύβεται ένας έφηβος που αναγκάστηκε να θάψει την παιδικότητά του για να κρατήσει όρθιο το σπίτι του.

Η γονεοποίηση δεν συμβαίνει πάντα με φωνές ή δράματα. Συχνά εισχωρεί στην οικογένεια αθόρυβα, μετά από ένα διαζύγιο, μια απώλεια, μια χρόνια ασθένεια ή την ψυχική κατάρρευση ενός γονέα. Ο έφηβος γίνεται ο εξομολογητής της μητέρας του, ο σύμβουλος του πατέρα του, ο διαιτητής στις μεταξύ τους συγκρούσεις. Ακούει λεπτομέρειες για οικονομικά προβλήματα, σεξουαλικές απογοητεύσεις ή υπαρξιακά άγχη που η ηλικία του δεν είναι προγραμματισμένη να διαχειριστεί. Σε αυτό το σενάριο, ο γονέας «παιδιαρίζει» συναισθηματικά και ο έφηβος «ενηλικιώνεται» βίαια, αναλαμβάνοντας ένα φορτίο που δεν του ανήκει.

Η εφηβεία, από τη φύση της, είναι μια περίοδος υγιούς εγωκεντρισμού και επανάστασης. Ο έφηβος πρέπει να αμφισβητήσει, να κάνει λάθη, να είναι παρορμητικός. Στην περίπτωση της γονεοποίησης, όμως, αυτό το δικαίωμα του αφαιρείται. Το παιδί νιώθει ότι αν επαναστατήσει ή αν δείξει τη δική του ευαλωτότητα, ο γονέας του θα καταρρεύσει. Έτσι, «καταπίνει» τις δικές του ανάγκες. Γίνεται ο βράχος που δεν λυγίζει, ο μαθητής του 20 που δεν δημιουργεί προβλήματα, ο φίλος που ακούει τους πάντες αλλά δεν μιλάει για τον εαυτό του. Αυτή η υπερ-ωριμότητα είναι στην πραγματικότητα ένας μηχανισμός επιβίωσης: ο έφηβος φροντίζει τον γονέα για να διασφαλίσει ότι το περιβάλλον του θα παραμείνει σταθερό.

Η αναγνώριση της γονεοποίησης απαιτεί μια ειλικρινή και συχνά επώδυνη ματιά στις δυναμικές της καθημερινότητας, καθώς τα σημάδια της είναι συχνά μεταμφιεσμένα σε «υποδειγματική» συμπεριφορά. Ένας γονεοποιημένος έφηβος είναι συνήθως το παιδί που επιδεικνύει μια αφύσικη για την ηλικία του υπερ-υπευθυνότητα, αναλαμβάνοντας όχι μόνο πρακτικά βάρη, όπως τη φροντίδα των αδελφών ή τα οικονομικά του σπιτιού, αλλά κυρίως το συναισθηματικό βάρος των γονιών του. Το κύριο χαρακτηριστικό είναι η κατάλυση των ορίων: ο έφηβος γίνεται ο έμπιστος σύμβουλος που ακούει μυστικά ακατάλληλα για την ηλικία του, νιώθοντας ότι η δική του ψυχική ισορροπία εξαρτάται άμεσα από τη διάθεση του γονέα. Αν παρατηρήσετε έναν νέο που διστάζει να βγει με φίλους επειδή «ανησυχεί για τη μαμά», που καταπνίγει κάθε δικό του παράπονο για να μην επιβαρύνει το ήδη τεταμένο κλίμα ή που λειτουργεί ως μόνιμος διαιτητής στις συζυγικές συγκρούσεις, τότε βρίσκεστε μπροστά στην κλασική εικόνα της αντιστροφής ρόλων. Αυτή η έλλειψη εφηβικής «ανεμελιάς» και η μόνιμη ετοιμότητα για συναισθηματική διάσωση των άλλων είναι η πιο ξεκάθαρη ένδειξη ότι το παιδί έχει πάψει να είναι παιδί, αναλαμβάνοντας μια ευθύνη που καμία παιδική πλάτη δεν είναι πλασμένη να σηκώνει.

Το δράμα της γονεοποίησης δεν τελειώνει με την ενηλικίωση. Τα «παιδιά-βράχοι» μεγαλώνουν και γίνονται ενήλικες που δυσκολεύονται να θέσουν όρια. Νιώθουν μια μόνιμη, αδικαιολόγητη ενοχή όταν φροντίζουν τον εαυτό τους. Στις ερωτικές τους σχέσεις, συχνά ελκύονται από ανθρώπους που χρειάζονται «σώσιμο», επαναλαμβάνοντας το μοτίβο του φροντιστή που έμαθαν στο σπίτι. Η παθολογική ανάγκη να είναι χρήσιμοι στους άλλους για να νιώθουν ότι αξίζουν, τους οδηγεί συχνά σε burnout ή σε σχέσεις εξάρτησης. Έχουν μάθει να διαβάζουν τις ανάγκες των άλλων πριν καν εκείνοι τις εκφράσουν, αλλά παραμένουν ξένοι προς τις δικές τους επιθυμίες.

Ως ψυχολόγος, η πιο δύσκολη στιγμή στη θεραπεία αυτών των ανθρώπων είναι όταν συνειδητοποιούν ότι η «ωριμότητά» τους ήταν στην πραγματικότητα μια κλεμμένη παιδικότητα. Για να σπάσει αυτός ο κύκλος, απαιτείται μια επώδυνη αλλά λυτρωτική διαδικασία «απο-γονεοποίησης». Είναι απαραίτητο για τον γονέα να καταλάβει ότι το παιδί του δεν είναι ο φίλος του, ο σύντροφός του ή ο ψυχολόγος του. Η αγάπη προς το παιδί σημαίνει να το αφήσεις να είναι «παιδί», ακόμα κι αν αυτό σημαίνει ότι εσύ πρέπει να βρεις στήριξη αλλού (σε φίλους ή ειδικούς). Για τον ενήλικα πια, η θεραπεία ξεκινά με την άδεια να είναι «ατελής» και με την αναγνώριση ότι δεν είναι υπεύθυνος για την ευτυχία των γονιών του. Το να θέτεις όρια δεν είναι προδοσία, είναι πράξη αυτοσυντήρησης.

Η γονεοποίηση είναι μια σιωπηλή κλοπή. Κλέβει την ανεμελιά, το δικαίωμα στο λάθος και την ασφάλεια του να ανήκεις κάπου χωρίς να χρειάζεται να το «εξαγοράσεις» με τη φροντίδα σου. Αν ήσουν το παιδί που «τα καταλάβαινε όλα», αν ήσουν ο βράχος της οικογένειας, ήρθε η ώρα να αφήσεις το βάρος κάτω. Η αξία σου δεν κρίνεται από το πόσους ανθρώπους κράτησες όρθιους, αλλά από την τόλμη σου να διεκδικήσεις τη δική σου ζωή, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει ότι κάποιοι άλλοι θα πρέπει επιτέλους να μάθουν να στέκονται στα δικά τους πόδια.