Το «Δεν Με Νοιάζει» ως Αλεξίσφαιρο: Η Ψυχολογία της Εφηβικής Απάθειας

Γράφει στο efiveia.gr η Ψυχολόγος Μαρία Σκαπέρα

Κοιτάζετε τον έφηβο γιο ή την έφηβη κόρη σας στον καναπέ. Το βλέμμα καρφωμένο στο κενό, οι ώμοι πεσμένοι, και η απάντηση σε κάθε σας ερώτηση –από τους βαθμούς μέχρι το μέλλον– είναι μια στεγνή, μονολεκτική φράση: «Δεν με νοιάζει». Για έναν γονέα, αυτή η απάθεια μοιάζει με τεμπελιά, έλλειψη σεβασμού ή αχαριστία. Για έναν ψυχολόγο, όμως, η απάθεια στην εφηβεία είναι συχνά κάτι πολύ πιο σύνθετο: είναι ένας εξελιγμένος αμυντικός μηχανισμός ενάντια στην πίεση ενός κόσμου που φαντάζει αβάσταχτος.

Φανταστείτε την απάθεια όχι ως κενό, αλλά ως μια ψυχική πανοπλία. Στην ψυχολογία, τη χαρακτηρίζουμε συχνά ως συναισθηματική απόσυρση. Όταν ο κόσμος γύρω από έναν έφηβο γίνεται πολύ θορυβώδης, πολύ απαιτητικός ή πολύ επίπονος, ο εγκέφαλος πατάει το κουμπί του “Mute”. Η λογική πίσω από αυτό το αδιέξοδο είναι απλή: «Αν δεν προσπαθήσω, δεν μπορώ να αποτύχω. Αν δεν επενδύσω συναισθηματικά, δεν μπορώ να πληγωθώ». Αυτό είναι το ασυνείδητο μανιφέστο του έφηβου που φαίνεται να «βαριέται τα πάντα». Η απάθεια δεν είναι η απουσία πάθους, αλλά ο φόβος της απογοήτευσης.

Οι αιτίες που οδηγούν στο «Safe Mode» είναι πολυεπίπεδες. Ζούμε στην εποχή της «υπερ-αριστείας», όπου οι έφηβοι βομβαρδίζονται από προσδοκίες για τέλειους βαθμούς, τέλεια σώματα και μια λαμπρή καριέρα που πρέπει να έχουν ήδη σχεδιάσει από τα δεκάξι τους. Όταν ο πήχης είναι ανέφικτα ψηλά, η παραίτηση είναι η μόνη στρατηγική επιβίωσης που τους απομένει για να σώσουν την αυτοεκτίμησή τους. Ταυτόχρονα, η ψηφιακή έκθεση σε «τέλειες» ζωές προκαλεί μια αίσθηση ματαιότητας, κάνοντάς τους να αναρωτιούνται γιατί να προσπαθήσουν καν, αφού ποτέ δεν θα φτάσουν τα αψεγάδιαστα πρότυπα των οθονών τους.

Ωστόσο, υπάρχει μια λεπτή γραμμή που κάθε γονιός και εκπαιδευτικός πρέπει να μάθει να διακρίνει. Πότε η απάθεια είναι ένας αμυντικός μηχανισμός και πότε είναι το «καμπανάκι» για κάτι βαθύτερο, όπως η εφηβική κατάθλιψη; Η βασική διαφορά εντοπίζεται στη διάρκεια και τη σφαιρικότητα της συμπεριφοράς. Η «αμυντική» απάθεια είναι συχνά επιλεκτική· ο έφηβος μπορεί να δείχνει αδιάφορος για το σχολείο, αλλά να έχει ακόμα ενέργεια για τους φίλους του ή τα χόμπι του.

Η κλινική κατάθλιψη, όμως, χαρακτηρίζεται από αυτό που ονομάζουμε ανηδονία. Σε αυτήν την περίπτωση, το «δεν με νοιάζει» επεκτείνεται στα πάντα. Ο έφηβος χάνει τη σπίθα του ακόμα και για δραστηριότητες που κάποτε λάτρευε, απομονώνεται κοινωνικά, παρουσιάζει διαταραχές στον ύπνο ή το φαγητό και διακατέχεται από μια επίμονη απελπισία. Αν η απάθεια συνοδεύεται από μια αίσθηση «παγώματος» που διαρκεί εβδομάδες και επηρεάζει κάθε πτυχή της καθημερινότητας, τότε δεν έχουμε να κάνουμε με μια άμυνα, αλλά με μια κραυγή για επαγγελματική βοήθεια.

Για να «σπάσουμε» τον τοίχο της απάθειας, δεν χρειαζόμαστε βαριοπούλα, αλλά υπομονή. Αν πιέσετε έναν άνθρωπο που φοράει πανοπλία, απλώς θα την κουμπώσει πιο σφιχτά. Αντικαταστήστε την κριτική με την περιέργεια. Αντί για το «Γιατί είσαι έτσι;», δοκιμάστε το «Φαίνεται σαν να είναι όλα πολύ κουραστικά τελευταία. Θέλεις να μιλήσουμε για το πώς νιώθεις πίσω από το “δεν με νοιάζει”;». Επικεντρωθείτε στη σύνδεση και όχι στην επίδοση. Δείξτε τους ότι η αξία τους ως άνθρωποι δεν εξαρτάται από το πόσο «παραγωγικοί» είναι στα μάτια της κοινωνίας. Στο τέλος της ημέρας, η απάθεια είναι το καταφύγιο μιας ψυχής που προσπαθεί να προστατευτεί από έναν κόσμο που φαντάζει απειλητικός. Το «δεν με νοιάζει» στην πραγματικότητα σημαίνει: «Με νοιάζει τόσο πολύ, που δεν αντέχω να το διαχειριστώ». Ως ενήλικες, το καθήκον μας δεν είναι να τους αναγκάσουμε να νοιαστούν, αλλά να δημιουργήσουμε έναν χώρο αρκετά ασφαλή ώστε να τολμήσουν να βγάλουν την πανοπλία τους.