Ψυχολογική στήριξη παιδιών σε καταστάσεις κρίσεων

psichologiki-stiriksi-paidion-se-katastasi-kriseonΓράφει η Ψυχολόγος Αγγελική Μπαλατσούρα

Κρίση είναι μια προσωρινή κατάσταση, η οποία προκαλεί έντονο άγχος και αποδιοργάνωση και χαρακτηρίζεται από την αδυναμία του ατόμου να ελέγξει και να διαχειριστεί το συγκεκριμένο γεγονός. Οι κρίσεις διακρίνονται σε αναπτυξιακές και περιστασιακές. Οι αναπτυξιακές κρίσεις αφορούν σε γεγονότα που σχετίζονται με τη μετάβαση του ατόμου από ένα στάδιο του κύκλου της ζωής σε άλλο (π.χ. γέννηση παιδιού, έναρξη της σχολικής ζωής, εφηβεία κ.ά.), ενώ οι περιστασιακές είναι απροσδόκητες, αρχίζουν ξαφνικά και μπορεί να επηρεάζουν ένα άτομο ή μια ολόκληρη κοινότητα (π.χ. φυσικές καταστροφές, επιδημίες, ατυχήματα, απώλειες, διαζύγιο, σοβαρή ασθένεια, οικονομική κρίση κ.ά.).

Κάθε είδος κρίσης έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και βιώνεται με διαφορετικό τρόπο από τα άτομα, επηρεάζοντας κυρίως την αίσθηση σταθερότητας, ασφάλειας και ελέγχου, καθώς και το φυσικό και κοινωνικό τους περιβάλλον, άμεσο (οικογένεια, φίλοι) ή ευρύτερο (γειτονιά, κοινότητα).

Παρόλη την αρνητική τους διάσταση, οι κρίσεις αποτελούν μέρος της ζωής, που όλοι κάποια στιγμή αντιμετωπίζουμε. Η επιτυχημένη επίλυσή τους μπορεί να οδηγήσει σε ενίσχυση της αυτοπεποίθησης και της ανθεκτικότητας του ατόμου, ενόψει μελλοντικών στρεσογόνων καταστάσεων.

Αναμενόμενες φυσιολογικές αντιδράσεις παιδιών και εφήβων σε καταστάσεις κρίσεων

Μια κατάσταση κρίσης μπορεί να προκαλέσει δυσλειτουργία, η οποία, ωστόσο, είναι πιθανό να είναι μια φυσιολογική αντίδραση σε μια «μη φυσιολογική» κατάσταση. Το γεγονός αυτό θα πρέπει να το έχουμε υπόψη μας ιδιαίτερα όσον αφορά στα παιδιά. Στην πλειονότητά τους, οι διάφορες αντιδράσεις που εκδηλώνουν τα παιδιά μετά από μία εμπειρία κρίσης, είναι όχι μόνο φυσιολογικές, αλλά και αναμενόμενες.

Οι αντιδράσεις και τα συμπτώματα ποικίλλουν ανάλογα με την ηλικία και την αναπτυξιακή ωριμότητα του παιδιού και μπορεί να εκδηλώνονται στο σπίτι και στο σχολείο. Οι κυριότερες αναμενόμενες αντιδράσεις των παιδιών σε καταστάσεις κρίσης είναι οι ακόλουθες (βλέπε και πίνακα 1):

α. Παλινδρόμηση: το παιδί εκδηλώνει συμπεριφορές που δεν αντιστοιχούν στην ηλικία του, αλλά σε παιδιά μικρότερης ηλικίας.

β. Σωματικά συμπτώματα: το παιδί εμφανίζει συμπτώματα αδιαθεσίας ή ασθένειας.

γ. Συναισθηματικές δυσκολίες: το παιδί εκδηλώνει συμπεριφορές που από το περιβάλλον θεωρούνται συνήθως «ανεπιθύμητες ή «αδικαιολόγητες», αφού συνήθως θεωρείται ότι δεν υπάρχει ουσιαστικός ή τουλάχιστον εμφανής λόγος που τις προκαλεί.

Πίνακας. Αναμενόμενες, φυσιολογικές αντιδράσεις των παιδιών σε καταστάσεις κρίσεων

Παλινδρόμηση Συναισθηματικά συμπτώματα Σωματικά συμπτώματα
Νυχτερινή ενούρηση
Πιπίλισμα δακτύλου
Φόβος για το σκοτάδι
Νευρικότητα
Τικ
Τραυλισμός
Προσκόλληση στους γονείς
Ανυπακοή
Εμετοί
Απώλεια όρεξης
ΔιάρροιαΑπώλεια έλεγχου σφιγκτήρων
Ανταγωνισμός με τα μικρότερα αδέρφια για την προσοχή των γονέων

Σχολική άρνηση

Απόσυρση από οικογενειακές επαφές
Απομόνωση από φίλους και παρέες
Αδυναμία συγκέντρωσης
Εριστική συμπεριφορά
Πονοκέφαλοι
Διαταραχές ύπνου και διατροφής
Προβλήματα στην όραση και την ακοή
Δερματοπάθειες
Αδυναμία ολοκλήρωσης δραστηριοτήτων που στο παρελθόν γίνονταν κανονικά

Μείωση προηγούμενης υπεύθυνης συμπεριφοράς

Μείωση στις συγκρούσεις με τους γονείς για θέματα ανεξαρτησίας και ελέγχου

Μείωση σεξουαλικών ενδιαφερόντων

Απώλεια ενδιαφέροντος για προηγούμενες αγαπημένες δραστηριότητες

Απώλεια ενδιαφέροντος για κοινωνικές δραστηριότητες με συνομήλικους

Αυξημένη αντίσταση στην εξουσία του σχολείου και των γονέων

Πονοκέφαλοι
Απώλεια όρεξηςΠροβλήματα διάρροιας ή δυσκοιλιότηταςΠαράπονα για απροσδιόριστους πόνους

Πότε ανησυχούμε;

Οι φυσιολογικές και αναμενόμενες αντιδράσεις που περιγράφηκαν πιο πάνω εμφανίζονται σε ένα παιδί για κάποιο διάστημα μετά από την κρίση και δεν πρέπει να προκαλούν ιδιαίτερη ανησυχία. Ενδείξεις σοβαρότερης δυσλειτουργίας που, ενδεχομένως, απαιτούν την παροχή εξειδικευμένης βοήθειας είναι:

Α. Η εκδήλωση περισσότερων από τα προαναφερθέντα συμπτώματα σε ένα παιδί για μεγάλο χρονικό διάστημα (πάνω από 6 μήνες). Γενικά, μετά την πάροδο 8 περίπου εβδομάδων το παιδί αναμένεται να έχει ξεπεράσει επαρκώς τις αρχικές έντονες αντιδράσεις και να είναι σε θέση να διαχειριστεί πιο αποτελεσματικά τις συνέπειες της κρίσης.

Β. Η μεγάλη ένταση των συμπτωμάτων, η οποία παραμένει αμείωτη ή αυξάνεται με την πάροδο του χρόνου.

Γ. Οι σοβαρές αρνητικές επιπτώσεις των συμπτωμάτων αυτών στην καθημερινή ζωή του παιδιού (π.χ. παιχνίδι, δραστηριότητες και ενδιαφέροντα, σχέσεις με την οικογένεια ή τους φίλους, προσαρμογή στο σχολείο).

Οι ανάγκες των παιδιών σε καταστάσεις κρίσεων

Κάθε φορά που προσπαθούμε να στηρίξουμε και να βοηθήσουμε ένα παιδί που αντιμετωπίζει μια κατάσταση κρίσης, θα πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη τις βασικότερες ανάγκες του, οι οποίες πρέπει να ικανοποιηθούν τη δύσκολη περίοδο μετά από το κρίσιμο γεγονός:

Ανάγκη για Γνωστική Κατανόηση

Τα παιδιά έχουν την ανάγκη να κατανοήσουν το γεγονός που τα αναστάτωσε. Με τον τρόπο αυτό επιτυγχάνεται η «απομυθοποίηση» του γεγονότος και η εξοικείωση με το αντικείμενο του φόβου. Είναι σκόπιμο οι ενήλικες να απαντούν στις ερωτήσεις που θέτουν τα παιδιά κάθε φορά που αντιμετωπίζουν μια κρίση και να μη διστάζουν να τα παροτρύνουν να μιλούν για το γεγονός. Η ενημέρωση των παιδιών απομακρύνει την πιθανότητα να δημιουργήσουν φανταστικές, μη ρεαλιστικές ιστορίες ή ερμηνείες με το μυαλό τους, οι οποίες επιτείνουν τις δυσκολίες τους.

Ανάγκη για Έκφραση Συναισθημάτων

Από τις βασικότερες ανάγκες που προκύπτουν για τα παιδιά -αλλά και για τους ενήλικες- μετά από ένα στρεσογόνο γεγονός είναι η ανάγκη να μιλήσουν για αυτό. Είναι σημαντικό να υπάρξει κάποιος που θα ακούσει την εμπειρία τους, τον τρόπο με τον οποίο βίωσαν ή/και βιώνουν το γεγονός, τα συναισθήματά τους. Στόχος στη φάση αυτή είναι τα παιδιά να αναγνωρίσουν και να αποδεχθούν το συντομότερο τα συναισθήματά τους, κατανοώντας ότι είναι φυσιολογικά και αναμενόμενα.

Ανάγκη για Συναισθηματική Στήριξη

Ένα στρεσογόνο γεγονός προκαλεί στα παιδιά και στους ενήλικες διάφορα συναισθήματα, τα οποία βιώνονται τόσο κατά τη διάρκεια, όσο και μετά τη λήξη του. Είναι σημαντικό τα παιδιά να αποδέχονται όλα τα συναισθήματά τους, ευχάριστα ή δυσάρεστα, αποφεύγοντας το διαχωρισμό σε «καλά» και «κακά», «θετικά» και «αρνητικά». Η αποδοχή θα τα βοηθήσει να μοιραστούν με τους άλλους αυτό που νιώθουν και να συνειδητοποιήσουν ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν παρόμοια συναισθήματα σε αντίστοιχες καταστάσεις. Ακόμη και όταν δεν είναι εμφανές, τα παιδιά στη φάση αυτή έχουν ανάγκη από έναν καλό ακροατή, προκειμένου να επεξεργαστούν τα συναισθήματά τους.

Κατευθύνσεις προς τους γονείς για τη στήριξη των παιδιών

Ενημερωθείτε για τις αναμενόμενες και φυσιολογικές αντιδράσεις των παιδιών σας σε καταστάσεις κρίσεων. O βαθμός, στον οποίο τα παιδιά επηρεάζονται, εξαρτάται και από προσωπικούς παράγοντες (π.χ. η οικογένεια επηρεάζεται άμεσα από την κρίση, έχουν εκτεθεί και σε άλλα στρεσογόνα γεγονότα, ζουν σε κοινότητες οι οποίες έχουν επηρεαστεί σημαντικά από τη συγκεκριμένη κρίση). Καθησυχάστε τα παιδιά και διαβεβαιώστε τα πως ως γονείς τους θα συνεχίσετε να τα φροντίζετε και να τα προστατεύετε. Επιπλέον, τα συμπτώματα μπορεί να διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία των παιδιών. Απευθυνθείτε σε κάποιον ειδικό επαγγελματία ψυχικής υγείας σε περίπτωση σημαντικών αλλαγών στη συμπεριφορά των παιδιών ή αν κάποια από τα προαναφερθέντα συμπτώματα παρατηρούνται για αρκετό χρονικό διάστημα και εμποδίζουν τη λειτουργικότητα του παιδιού:

Συζητήστε με τα παιδιά σας για τα γεγονότα σύμφωνα με το αναπτυξιακό τους επίπεδο.Επαναλάβετε ότι θα παραμείνουν ασφαλή και ότι οι γονείς τους πάντα θα τα προσέχουν. Τα παιδιά σχολικής ηλικίας μπορούν να κατανοήσουν απλούστερες έννοιες όπως η σταθερότητα ή η ασφάλεια, σε αντίθεση με άλλες, πιο σύνθετες στην κατανόηση πληροφορίες. Οι έφηβοι είναι πιθανό να θέλουν να συζητήσουν πιο σύνθετα θέματα.

Να είστε ενεργητικοί ακροατές και προσεκτικοί παρατηρητές. Επιτρέψτε στα παιδιά να εκφράσουν τα συναισθήματά τους. Παρατηρήστε αλλαγές στη συμπεριφορά τους ή στις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις τους. Να είστε διαθέσιμοι σε οποιαδήποτε ερώτησή τους, καθώς τα περισσότερα παιδιά σχολικής ηλικίας και οι έφηβοι μπορούν να συζητήσουν τις ανησυχίες τους, είναι όμως πιθανό να έχουν ανάγκη να ξεκινήσετε εσείς τη συζήτηση. Χωρίς να τα πιέσετε, ρωτήστε την άποψή τους για τη συγκεκριμένη κατάσταση. Θα γνωρίζουν ότι ενδιαφέρεστε για τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους και ότι είστε διαθέσιμοι να απαντήσετε στις ερωτήσεις τους.

Αξιολογήστε τις ανάγκες των παιδιών και εντείνετε την προσοχή σας για τα παιδιά που είναι πιο ευάλωτα. O βαθμός, στον οποίο τα παιδιά επηρεάζονται, εξαρτάται και από προσωπικούς παράγοντες (π.χ. η οικογένεια επηρεάζεται άμεσα από τη συγκεκριμένη κρίση, έχουν εκτεθεί σε στρεσογόνα γεγονότα, ζουν σε κοινότητες οι οποίες έχουν επηρεαστεί σημαντικά από τη συγκεκριμένη κρίση, αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας). Καθησυχάστε τα παιδιά και διαβεβαιώστε τα πως ως γονείς, θα συνεχίσετε να τα φροντίζετε και να τα προστατεύετε.

Διαβεβαιώστε τα παιδιά ότι τα έντονα συναισθήματα και οι ανησυχίες τους είναι φυσιολογικά. Επιτρέψτε στα παιδιά να συζητήσουν για τα συναισθήματά τους και τις ανησυχίες τους και εξηγήστε τους ότι οι αντιδράσεις τους είναι φυσιολογικές και αναμενόμενες. Ενθαρρύνετέ τα να εκφράσουν όποια ερώτηση έχουν σε σχέση με τα πρόσφατα γεγονότα. Είναι σημαντικό να είστε ενεργητικοί ακροατές. Εξηγήστε τους ότι, όπως όλοι οι άνθρωποι, έτσι και πολλοί ενήλικες έχουν ίδια ή παρόμοια συναισθήματα και ότι αυτό είναι φυσιολογικό.

Δώστε έμφαση στην ψυχική ανθεκτικότητα των παιδιών. Μιλήστε στα παιδιά για προηγούμενες δυσκολίες, στις οποίες η οικογένειά σας τα είχε καταφέρει. Εντοπίστε τις ικανότητες των ίδιων των παιδιών σε καθημερινές καταστάσεις και σε δύσκολες συνθήκες καθώς και τους αποτελεσματικούς τρόπους, με τους οποίους τις διαχειρίστηκαν. Όταν συζητάτε με τα παιδιά για τις ανησυχίες και τους φόβους της οικογένειας, φροντίστε το τελικό μήνυμα που παίρνουν τα παιδιά να είναι ότι: “Η οικογένειά μας θα τα καταφέρει”.

Να εκφράζετε τα συναισθήματα και τις ανάγκες σας. Προσπαθήστε να συνειδητοποιήσετε και να κατανοήσετε τις δικές σας αντιδράσεις όσο το δυνατόν περισσότερο. Αυτό σας βοηθά να ανακτήσετε περισσότερο την αίσθηση ελέγχου, ώστε να μπορέσετε πιο αποτελεσματικά να βοηθήσετε τα παιδιά να αντεπεξέλθουν στην κατάσταση κρίσης. Αν έχετε άγχος ή είστε αναστατωμένοι, είναι πολύ πιθανόν και τα παιδιά να έχουν τα ίδια συναισθήματα. Απευθυνθείτε σε άλλους ενηλίκους όπως η οικογένεια, οι φίλοι ή σε κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας. Μοιραστείτε τα συναισθήματά σας με άλλους, καθώς έτσι μπορεί να αισθανθείτε περισσότερο ενωμένοι μαζί τους και πιο ασφαλείς. Φροντίστε την υγεία σας και τη φυσική σας κατάσταση και προσπαθήστε να εξασφαλίσετε έστω και λίγο χρόνο για να ασχοληθείτε με κάποια δραστηριότητα που σας ευχαριστεί.

Επικοινωνήστε με το σχολείο του παιδιού σας. Μοιραστείτε τις τυχόν ανησυχίες σας με τους εκπαιδευτικούς και ενθαρρύνετέ τους να σας ενημερώνουν για ό,τι προκύπτει. Θυμηθείτε ότι και οι εκπαιδευτικοί είναι πιθανό να βιώνουν έντονο άγχος, όπως και όλοι οι άλλοι.

Προσπαθήστε όσο μπορείτε να διατηρήσετε μια φυσιολογική καθημερινότητα. Συνήθως, η δημιουργία και διατήρηση ενός τακτικού καθημερινού προγράμματος (για το οποίο τα παιδιά πρέπει να είναι ενήμερα και σύμφωνα) είναι ανακουφιστική. Ενθαρρύνετέ τα να συνεχίσουν την ενασχόληση με τη σχολική εργασία και τις εξωσχολικές δραστηριότητες, αλλά μην τα πιέζετε, αν δεν μπορούν να αντεπεξέλθουν.

Περάστε χρόνο με την οικογένειά σας. Οργανώστε και πραγματοποιήστε μαζί με τα παιδιά ευχάριστες δραστηριότητες, οι οποίες θα ενδυναμώνουν την αίσθηση ασφάλειάς τους. Όταν βιώνουν έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις, τα μικρά παιδιά ενδέχεται να επιζητούν περισσότερη σωματική επαφή. Γνωρίζετε καλύτερα από όλους τα παιδιά σας και η αγάπη και υποστήριξη είναι οι πιο σημαντικοί παράγοντες για την αίσθηση ασφάλειάς τους.

Αν πρόκειται να υπάρξουν οικογενειακές αλλαγές προετοιμάστε το παιδί σας. Μην προσπαθήσετε να κρύψετε την πραγματικότητα από τα παιδιά. Αισθάνονται τις ανησυχίες των γονέων τους και η άγνοια πιθανόν να φαίνεται πιο τρομακτική από την αλήθεια. Ενημερώστε τα για οποιαδήποτε οικογενειακή αλλαγή πρόκειται να γίνει και διαβεβαιώστε τα ότι οι αλλαγές μπορεί να είναι δυσάρεστες, αλλά ότι η οικογένεια θα παραμείνει ασφαλής. Παρόλα αυτά, αποφύγετε τις μη αναγκαίες συζητήσεις μπροστά τους για καταστάσεις ή γεγονότα, τα οποία είναι πιθανό να αυξήσουν το άγχος τους. Βοηθήστε τα να συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων, όπου αυτό είναι δυνατό, και υπενθυμίστε τους την ικανότητά τους να αντεπεξέρχονται σε δύσκολες στιγμές, ιδιαίτερα με την αγάπη και την υποστήριξη της οικογένειας και των φίλων.

Ενθαρρύνετε τα παιδιά να απευθύνονται σε εσάς ή σε κάποιον «σημαντικό» ενήλικα.Δώστε έμφαση στο γεγονός ότι είστε διαθέσιμοι και θέλετε να τα βοηθήσετε και ότι είναι καλό να εμπιστευτούν σε εσάς ή έναν άλλο ενήλικα που εμπιστεύονται τα έντονα συναισθήματα που βιώνουν οι ίδιοι ή οι φίλοι τους για οποιονδήποτε λόγο.