Ο φόβος της αποτυχίας στην εφηβεία: η ανάγκη να είμαι «τέλειος»

Γράφει η Ψυχολόγος Ιωάννα Φερεντίνου

Η εφηβεία είναι μια περίοδος καθοριστικών μεταβάσεων και αλλαγών. Ο έφηβος καλείται να ανακαλύψει ποιος είναι, να διαμορφώσει την ταυτότητά του και επανατοποθετηθεί μέσα σε κοινωνικούς κύκλους, σχέσεις, σχολείο.Όσο η εν λόγω διαδικασία ξεδιπλώνεται, η γνώμη των άλλων και η αίσθηση της προσωπικής αξίας αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Για κάποιους εφήβους, η ανάγκη να τα καταφέρουν πάντα καλά, ενδέχεται σταδιακά να μετασχηματιστεί σε έναν έντονο φόβο μήπως αποτύχουν. Κι έτσι, το «θέλω να τα πάω καλά» μπορεί να γίνει «πρέπει να τα κάνω όλα τέλεια».

Όταν η στιγμιαία αποτυχία μοιάζει με προσωπική αποτυχία

Ο φόβος της αποτυχίας δεν αφορά πάντα μόνο το αποτέλεσμα. Συχνά αφορά σε αυτό που ο έφηβος πιστεύει ότι το αποτέλεσμα λέει για τον ίδιο. Ένας χαμηλότερος βαθμός μπορεί να βιωθεί ως «δεν είμαι αρκετά καλός», ένα λάθος ως «δεν τα καταφέρνω» και μια δυσκολία ως απόδειξη ότι δεν έχει τις ικανότητες που χρειάζεται, ανάγοντας τον βαθμό σε μέτρο προσωπικής αξίας και αυτεπάρκειας. Όταν η αυτοεκτίμηση συνυφαίνεται σε μεγάλο βαθμό με την επίδοση, η αποτυχία γίνεται περισσότερο απειλητική. Ο έφηβος δεν φοβάται μόνο ότι κάτι δεν θα πάει καλά— φοβάται τι μπορεί να σημαίνει αυτό για την εικόνα που έχει για τον εαυτό του.

Από πού προκύπτει η ανάγκη για τελειότητα;

Η τελειομανία μπορεί να συνδέεται με πολλούς παράγοντες. Οι υψηλές προσδοκίες από το οικογενειακό ή σχολικό περιβάλλον, η συνεχής σύγκριση με συνομηλίκους, τα πρότυπα που προβάλλονται μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά και οι προσωπικές απαιτήσεις του ίδιου του εφήβου μπορούν να εδραιώσουν την ανάγκη για άριστη επίδοση.

Επιπλέον, δεν είναι λίγες φορές που το «πρέπει να είμαι τέλειος» λειτουργεί σαν ένας τρόπος προστασίας: αν τα κάνω όλα σωστά, ίσως δεν απογοητεύσω τους άλλους, δεν δεχτώ κριτική και δεν αισθανθώ ανεπαρκής— άρα είμαι σημαντικός.

Πώς μπορεί να εμφανιστεί στην καθημερινότητα;

Η τελειομανία δεν φαίνεται πάντα ως υπερβολική προσπάθεια και αποφυγή λαθών. Μπορεί να εκφράζεται με πολλές και διαφορετικές μορφές. Ένας έφηβος μπορεί να διαβάζει για ώρες ατελείωτες και να δυσκολεύεται να σταματήσει, να αγχώνεται υπερβολικά πριν από ένα διαγώνισμα ή να απογοητεύεται έντονα όταν δεν πετυχαίνει το αποτέλεσμα που είχε οραματιστεί.

Άλλος μπορεί να αναβάλλει μια εργασία επειδή ανησυχεί ότι δεν θα την διεκπεραιώσει αρκετά καλά ή να αποφεύγει δραστηριότητες στις οποίες υπάρχει πιθανότητα να αποτύχει. Κοινό σημείο, μπορεί να είναι η έντονη αυτοκριτική και η δυσχέρεια να αναγνωρίσει την προσπάθεια και την πρόοδό του.

Τι χρειάζεται πραγματικά ο έφηβος;

Ο στόχος δεν είναι να πάψει να προσπαθεί ή να μην έχει υψηλούς στόχους. Είναι να καταφέρει να διαφοροποιήσει την προσπάθεια, από την προσωπική του αξία, γεγονός το οποίο προϋποθέτει να μάθει ότι ένα λάθος δεν ακυρώνει τις ικανότητές του, ένας βαθμός δεν καθορίζει το ποιος είναι και μια αποτυχία δεν αποτελεί τελικό συμπέρασμα για το μέλλον του.

Το οικογενειακό περιβάλλον, μπορεί να βοηθήσει καλλιεργώντας ένα πλαίσιο  όπου το λάθος αντιμετωπίζεται ως μέρος της μάθησης και όχι ως κάτι για το οποίο ο έφηβος πρέπει να ντρέπεται για αυτό.

Πρακτικές οδηγίες για γονείς

1. Δώστε έμφαση στην προσπάθεια, όχι μόνο στο αποτέλεσμα.
Αντί για «Πήρες 20;», δοκιμάστε «Πώς ένιωσες με την προσπάθεια που έκανες;» ή «Τι σε βοήθησε να τα καταφέρεις;». Με τον τρόπο αυτόν, ο έφηβος αντιλαμβάνεται ότι η αξία του δεν εξαρτάται από τον βαθμό.

2. Αποφύγετε τις συγκρίσεις.
Φράσεις όπως «Ο φίλος σου έγραψε καλύτερα» μπορεί να ενισχύσουν την αίσθηση ότι πρέπει διαρκώς να αποδεικνύει την αξία του. Είναι προτιμότερο να συγκρίνουμε τον έφηβο με τον δικό του προηγούμενο εαυτό: «Τι θα ήθελες να κάνεις διαφορετικά την επόμενη φορά;».

3. Μην προσπαθείτε να εξαφανίσετε αμέσως τη δυσκολία.
Όταν ο έφηβος απογοητεύεται, δεν χρειάζεται πάντα μια γρήγορη λύση. Μερικές φορές χρειάζεται πρώτα να νιώσει ότι ο γονιός καταλαβαίνει αυτό που βιώνει: «Βλέπω ότι σε στενοχώρησε πολύ. Θες να μου πεις τι σε δυσκολεύει περισσότερο;».

4. Βοηθήστε τον να αμφισβητήσει το «όλα ή τίποτα».
Όταν λέει «Αν δεν γράψω άριστα, απέτυχα», μπορείτε να ρωτήσετε: «Υπάρχει μόνο επιτυχία ή αποτυχία;». Στόχος δεν είναι να του πείτε ότι «δεν είναι τίποτα», αλλά να τον βοηθήσετε να δει την κατάσταση με περισσότερο ευέλικτα.

5. Δώστε αξία και σε όσα δεν σχετίζονται με την επίδοση.
Ενδυναμώστε τις σχέσεις, τα ενδιαφέροντα, τη δημιουργικότητα, το χιούμορ, την καλοσύνη και τις προσωπικές αξίες του παιδιού. Ο έφηβος χρειάζεται να αισθάνεται και να γνωρίζει ότι είναι πολλά περισσότερα από τους βαθμούς, τις επιτυχίες ή τις αποτυχίες του.

6. Μιλήστε ανοιχτά για τα δικά σας λάθη.
Όταν ένας γονιός μπορεί να πει «Κι εγώ έχω κάνει λάθη και έχω απογοητευτεί», το λάθος νομιμοποιείται ως κάτι ανθρώπινο και όχι κάτι που πρέπει να συγκαλυφθεί. Με αυτόν τον τρόπο μεταλαμπαδεύεται ένα σημαντικό μήνυμα: η αποτυχία μπορεί να είναι μέρος της ζωής χωρίς να μειώνει την αξία μας.

7. Προσέξτε τα σημάδια έντονου άγχους.
Όταν ο φόβος της αποτυχίας οδηγεί σε συστηματική αποφυγή, έντονο άγχος, διαταραχές ύπνου, σωματικά συμπτώματα, μεγάλη πτώση στη λειτουργικότητα ή σημαντική επιβάρυνση της καθημερινότητας, είναι σημαντικό να αναζητηθεί η υποστήριξη ειδικού ψυχικής υγείας.

Η εφηβεία δεν χρειάζεται να είναι μια διαρκής προσπάθεια απόδειξης προσωπικής αξίας. Ο έφηβος έχει ανάγκη από χώρο για να δοκιμάσει, να αποτύχει, να ξαναπροσπαθήσει και να αλλάξει πορεία.

Η αυτοπεποίθηση δεν καλλιεργείται όταν τα καταφέρνουμε πάντα, αλλά όταν μαθαίνουμε ότι μπορούμε να αντέξουμε τον εαυτό μας στις στιγμές που δεν τα καταφέρνουμε. Γιατί τελικά, το ζητούμενο δεν είναι να μεγαλώσουμε έναν έφηβο που δεν κάνει λάθη, αλλά έναν άνθρωπο που δεν φοβάται να τα κάνει, κι αν τα κάνει, θα δει τη δυνατότητα να τα μετουσιώσει σε κάτι λειτουργικότερο έπειτα.