Επιστροφή στο σχολείο: Σεβασμός στη μετάβαση 

Γράφει στο efiveia.gr η Δρ. Αναπτυξιακής Ψυχολογίας – Ψυχοθεραπεύτρια Ευφροσύνη Αλεβίζου

Με αφορμή το ξεκίνημα της σχολικής χρονιάς, θα ήθελα να σας υπενθυμίσω ότι οι διεργασίες προσαρμογής δεν είναι αυτόματες, ούτε για τους μεγάλους, ούτε για τους μικρότερους και σίγουρα ούτε για την οικογένεια ως σύστημα σχέσεων.

Με απλά λόγια, μην περιμένετε ότι θα προσαρμοστείτε αυτόματα στην αλλαγή. Δώστε τον χρόνο και τον συναισθηματικό και διανοητικό χώρο που χρειάζεστε, ώστε να βιώσετε με τους δικούς σας όρους και σταδιακά τη μετάβαση και να υποστηρίξετε και τα παιδιά σας σε αυτήν τη διεργασία.

Κάθε αλλαγή είναι δύσκολη, ακόμα και αν έχουμε ξαναζήσει την ίδια συνθήκη, όπως το τέλος των διακοπών και το ξεκίνημα της νέας σχολικής χρονιάς, πολλές φορές. Κάθε φορά που το ξαναζούμε είναι μια διαφορετική συνθήκη. Σκεφτείτε ότι τα παιδιά είναι μεγαλύτερα κατά ένα χρόνο, όπως άλλωστε και οι ενήλικες. Αυτό μεταφράζεται σε εμπειρία ζωής, τόσο για τα άτομα, όσο και για την οικογένεια ως σύστημα.

Αναλογιστείτε την εμπειρία που μεσολάβησε μέσα στην προηγούμενη σχολική χρονιά για εσάς τους γονείς, για τα παιδιά σας, για την οικογένεια. Θυμηθείτε τα θετικά και τα δύσκολα, τα όμορφα και ξεκούραστα, αλλά και τις προκλήσεις και τις δυσκολίες. Αξιολογήστε με ποιους τρόπους, τόσο τα εύκολα, όσο και τα δύσκολα, σας έφεραν σε μια πιο ώριμη φάση ζωής ως οικογένεια.

Θυμηθείτε ακόμα το ίδιο διάστημα προσαρμογής στο νέο σχολικό έτος από την περσινή και από παλαιότερες χρονιές. Είναι πιθανό να ανακαλύψετε κάποιο μοτίβο. Μέσα από την επαγγελματική μου εμπειρία, παρατηρώ ότι για κάποιες οικογένειες είναι σχετικά αβίαστη η προσαρμογή και η μετάβαση, ενώ άλλες οικογένειες δυσκολεύονται. Κοιτάξτε με προσοχή, γυρίστε τη σκέψη σας στο παρελθόν και αξιολογήστε τον βαθμό δυσκολίας στην προσαρμογή, τόσο για εσάς τους ενήλικες, όσο και για το παιδί σας.

Αν τα πράγματα κυλούν σχετικά ομαλά κάθε Σεπτέμβριο, τότε αυτό σημαίνει ότι έχετε βρει τους μηχανισμούς που σας επιτρέπουν να προσαρμοστείτε σταδιακά στη μετάβαση. Ότι δεν έχετε την υπερβολική, άκαμπτη απαίτηση από τη μια μέρα στην άλλη να ανταποκριθείτε σε όλες τις απαιτήσεις ενός διαφορετικού από το καλοκαιρινό καθημερινού προγράμματος.

Αν όμως ανακαλύψετε ότι η περίοδος του Σεπτεμβρίου είναι πάντα μια ιδιαίτερα δύσκολη περίοδος για την οικογένειά σας, τότε θα σας παρότρυνα να ρίξετε μια πιο προσεκτική ματιά στους παράγοντες που μπορεί να δυσκολεύουν τη μετάβαση από τις διακοπές στο σχολείο. Οι παράγοντες αυτοί μπορεί να είναι σύνθετοι και να αφορούν το ιστορικό της οικογένειάς σας, το ιστορικό της σχέσης σας με το παιδί σας ή και τα ιδιαίτερα ζητήματα ψυχοσυναισθηματικών ή αναπτυξιακών δυσκολιών και προκλήσεων που μπορεί να αντιμετωπίζει το παιδί σας. Μπορεί ακόμα να αφορούν και τις στρεσογόνες συνθήκες σε κοινωνικό, εργασιακό, οικονομικό, σχεσιακό και συναισθηματικό επίπεδο που επηρεάζουν την οικογενειακή ζωή και τη δυνατότητα των ενηλίκων να ανταποκριθούν με υπομονή στις δυσκολίες των παιδιών. Αυτοί οι παράγοντες είναι βέβαια αδύνατο να αναλυθούν στο πλαίσιο ενός ενημερωτικού άρθρου.

Αυτό που μπορεί να γίνει, είναι να τεθούν ερωτήματα που είναι πιθανό να σας βοηθήσουν στη διερεύνηση και αξιολόγηση της πηγής των δυσκολιών. Έτσι, αν σας ζητήσω να απομονώσετε την κεντρική δυσκολία στην προσαρμογή στο άνοιγμα του σχολείου, τι θα φέρνατε στο νου σας πρώτα; Το πρωινό ξύπνημα; Τη δυσκολία απομάκρυνσης των παιδιών από τις οθόνες; Την άρνηση του παιδιού/εφήβου να πάει στο σχολείο; Τη δυσκολία να ασχοληθεί με τα μαθήματα με συνέπεια στην αρχή της χρονιάς; Τη δική σας δυσκολία να φροντίσετε τις ανάγκες του σπιτιού και της οικογένειας και να τα συνδυάσετε όλα αυτά με το ωράριο και τις απαιτήσεις της επαγγελματικής σας ζωής και της δικής σας καθημερινότητας; Όλα αυτά μαζί; Είναι πιθανό οι δυσκολίες να εντοπίζονται ως έναν βαθμό σε όλα όσα αναφέρθηκαν.

Θα σας ζητήσω λοιπόν τώρα να σκεφτείτε μια μικρή αλλαγή που θα διευκόλυνε την καθημερινότητά σας αλλάζοντας τη δυναμική. Και επειδή κατά κανόνα η πρόληψη λειτουργεί καλύτερα και βοηθά να μην φτάνουν σε ακραία επίπεδα οι καταστάσεις και οι δυσκολίες, ας δούμε τι μπορείτε να κάνετε πριν ανοίξουν τα σχολεία.

Συζητήστε με τον/την έφηβο, χωρίς να επιβάλλετε και να «γκρινιάζετε», πόσο θα βοηθούσε η σταδιακή αλλαγή των καθημερινών του συνηθειών λίγες μέρες πριν το άνοιγμα των σχολείων, με έμφαση στις ώρες του ύπνου και στην ενασχόληση με οθόνες.

Ζητήστε από τον/την έφηβο να διαμορφώσει ο ίδιος το πρόγραμμά του και προσφερθείτε να βοηθήσετε αν δει ότι δεν τα καταφέρνει. Για τους νεότερους εφήβους θα σας πρότεινα να έχετε έναν πιο ενεργό ρόλο στην απόπειρα για οριοθέτηση και διαμόρφωση πιο λειτουργικού προγράμματος και πάλι βέβαια χωρίς εξαναγκασμό, γιατί αυτό, όπως πιθανό ήδη γνωρίζετε, θα σας γυρίσει μπούμερανγκ, δημιουργώντας εχθρική και συγκρουσιακή ατμόσφαιρα στο σπίτι σας.

Δοκιμάστε μια παρόμοια στρατηγική αλλαγής του καθημερινού προγράμματος και για τον εαυτό σας. Φροντίστε να κοιμάστε περισσότερο και καλύτερα, φροντίστε τον εαυτό σας. Προγραμματίστε καλύτερα και οργανώστε σταδιακά την καθημερινότητα, ώστε να μην στρεσάρεστε υπερβολικά από την έλλειψη χρόνου. Αναρωτηθείτε μήπως έχετε υπερβολικές και άκαμπτες απαιτήσεις από τους άλλους και από τον εαυτό σας. Διαμορφώστε πιο ευέλικτες απαιτήσεις, που να εστιάζουν στο τι καταφέρνετε κάθε μέρα και όχι στο τι δεν καταφέρνετε.

Αν αυτήn την περίοδο κυριαρχεί θυμός, εκνευρισμός και συγκρούσεις στην οικογένεια, δοκιμάστε να ανασύρετε τα μοτίβα που επιτρέπουν και συντηρούν αυτό το συναισθηματικό κλίμα.

Όπως δεν κουράζομαι να επαναλαμβάνω, οι αλλαγές των μοτίβων ξεκινούν από τους ενήλικες στην οικογένεια. Σκεφτείτε: «Τι μπορούμε να κάνουμε εμείς οι γονείς ώστε να μη ξεκινάει και να μη τελειώνει η μέρα μας με συγκρούσεις, φωνές και αναστάτωση;». Σπάστε το μοτίβο με μια διαφορετική προσέγγιση από πλευράς σας. Κανονίστε μια μικρή οικογενειακή έξοδο. Εμπλέξτε τον έφηβο σε απλές ή σύνθετες οικιακές εργασίες, αναθέστε του ευθύνες που αναλογούν στην ηλικία του και από τις οποίες θα αντλήσει αίσθημα προσωπικής επάρκειας και ικανοποίησης. Φροντίστε να μη μεταφέρετε τις δυσκολίες του εφήβου στη δυναμική μεταξύ των γονέων. Αναγνωρίστε και σεβαστείτε τις διαφορετικές αναπτυξιακές ανάγκες των εφήβων σε όλα τα επίπεδα. Δώστε τους το περιθώριο να εκφραστούν, να μιλήσουν για τις δυσκολίες τους και αναγνωρίστε τους το δικαίωμα να δυσκολεύονται. Αναγνωρίστε φυσικά το ίδιο δικαίωμα και στους εαυτούς σας.

Υπενθυμίζω ότι συχνά ο θυμός και ο εκνευρισμός υποκρύπτουν στενοχώρια, θλίψη, άγχος και υπαρξιακά ερωτηματικά. Μπορεί δηλαδή κάτω από τον εκνευρισμό για τις σχολικές υποχρεώσεις να κρύβεται το άγχος του/της εφήβου για το πώς θα ανταποκριθεί σε ακαδημαϊκές και κοινωνικές προκλήσεις.

Επίσης, θα σας πω ότι πολύ συχνά ο υπερβολικός εκνευρισμός των ενηλίκων αφορά σε μικρότερο βαθμό την προσαρμογή στις απαιτήσεις της καθημερινότητας, ενώ σε μεγαλύτερο βαθμό καθρεφτίζει τις ανησυχίες των γονέων για το μέλλον: «Θα τα καταφέρει με τα μαθήματα; Θα τα πάει καλά; Θα περάσει σε κάποια καλή σχολή;».

Αν αυτές οι ανησυχίες κυριαρχούν στη διαχείριση της καθημερινότητάς σας, τότε θα σας πρότεινα να τις αφήσετε στην άκρη γιατί πραγματικά όχι μόνο δεν χρησιμεύουν, αλλά αντίθετα υπονομεύουν την προσπάθεια όλων σας να μεταβείτε ομαλά στο ξεκίνημα της χρονιάς. Τις πρακτικές ανησυχίες για την επαγγελματική αποκατάσταση του παιδιού σας και τις υπαρξιακές ανησυχίες για το πέρασμα του χρόνου, θα τις επεξεργαστείτε στον σωστό χρόνο και με τον σωστό τρόπο. Μην τους επιτρέπετε να εισαχθούν με σπασμωδικό τρόπο στο παρόν, στην καθημερινότητα της σχέσης με το παιδί σας. Αξίζετε ως οικογένεια μια καθημερινότητα ήρεμη και δημιουργική. Πάντα φυσικά θα υπάρχουν και οι δύσκολες στιγμές γιατί είναι και αυτές κομμάτι της ανθρώπινης ζωής. Αντιμετωπίστε τις ως ένα αναπόφευκτο δεδομένο, ειδικά σε μεταβατικές περιόδους της ζωής, αλλά μην αφήσετε αυτό το δεδομένο να ορίσει την ποιότητα της οικογενειακής σας ζωής.

Κάθε αλλαγή είναι και μια μετάβαση. Για τις μεταβάσεις χρειαζόμαστε υπομονή και αποδοχή των αντιφάσεων. Γι’ αυτό και σας προτείνω να ενθαρρύνετε τη συναισθηματική έκφραση μέσα στην οικογένεια. Μάθετε στα παιδιά σας μέσα από τη δική σας εμπειρία ζωής ότι μπορούμε και ότι είναι απόλυτα φυσιολογικό να βιώνουμε αντιφατικά συναισθήματα που δεν χρειάζεται να τα αρνούμαστε. Μπορεί κανείς να νιώθει θλίψη για το τέλος του καλοκαιριού, εκνευρισμό για το πρωινό ξύπνημα, ανυπομονησία για τις νέες εμπειρίες που θα προκύψουν, φόβο για τις πιθανές δυσκολίες, άγχος για τη δυνατότητα ανταπόκρισης. Βοηθήστε τον/την έφηβο να πλοηγηθεί στον πλούτο αυτών των συναισθημάτων και μαζί του μην υποκύπτετε στον πειρασμό να αφεθείτε και να εγκλωβιστείτε σε ένα και μοναδικό συναίσθημα.

Παρόλο που η προσαρμογή στις μεταβάσεις δεν γίνεται μαγικά ούτε αυτόματα, θα σας δώσω σε επόμενο άρθρο μου μερικές ιδέες για το πώς θα χρησιμοποιήσετε ένα «μαγικό» κουμπί που θα σας βοηθήσει να διαχειριστείτε τα πλούσια και αντιφατικά συναισθήματα που συνδέονται με τις μεταβάσεις και να δώσετε στην οικογένειά σας τον απαραίτητο χώρο και χρόνο για προσαρμογή. Μάλιστα θα δούμε μαζί πώς οι καθημερινές μεταβάσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως η «πρόβα» για μεγαλύτερες μεταβάσεις ζωής.

Καλή σχολική χρονιά σε όλους!