ΔΕΠΥ: Τι είναι και πώς μπορείς να τη διαχειριστείς

Γράφει στο efiveia.gr η Βέρα Πιτσογιάννη, Λογοθεραπεύτρια-Σύμβουλος Ψυχοκοινωνικής Υγείας, PhD(c)

Τι είναι η ΔΕΠΥ;

Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) είναι μια νευροαναπτυξιακή διαταραχή. Αυτό σημαίνει ότι σχετίζεται με τον τρόπο που αναπτύσσεται και λειτουργεί ο εγκέφαλος από τα πρώτα χρόνια της ζωής. Οι νευροαναπτυξιακές διαταραχές επηρεάζουν βασικές λειτουργίες όπως η προσοχή, η μάθηση, ο αυτοέλεγχος και η συμπεριφορά, και συνήθως εμφανίζονται στην παιδική ηλικία, επηρεάζοντας την καθημερινότητα στο σχολείο, στο σπίτι και στις κοινωνικές σχέσεις.

Πώς επηρεάζει τον εγκέφαλο και τη συμπεριφορά;

Στη ΔΕΠΥ, αυτές οι διαφορές στον εγκέφαλο κάνουν πιο δύσκολη τη συγκέντρωση, την οργάνωση και τη διαχείριση της συμπεριφοράς. Τα άτομα με ΔΕΠΥ αποσπώνται πιο εύκολα, δυσκολεύονται να ολοκληρώσουν δραστηριότητες και συχνά φαίνονται αφηρημένα ή ξεχνούν υποχρεώσεις. Παράλληλα, μπορεί να εμφανίζουν ανησυχία, δυσκολία στο να παραμείνουν ήσυχοι ή να περιμένουν υπομονετικά τη σειρά τους, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις ενεργούν παρορμητικά χωρίς να σκεφτούν πρώτα.

Οι τρεις τύποι της ΔΕΠΥ

Η ΔΕΠΥ δεν είναι ίδια για όλους. Διακρίνεται σε τρεις βασικούς τύπους:

1. Τον τύπο με κυρίαρχη τη διάσπαση προσοχής, όπου το άτομο δυσκολεύεται κυρίως να συγκεντρωθεί και να οργανωθεί.
2. Τον υπερκινητικό-παρορμητικό τύπο, όπου κυριαρχεί η έντονη κινητικότητα και η παρορμητικότητα.
3. Και τον συνδυαστικό τύπο, όπου συνυπάρχουν και τα δύο. Κάθε άτομο μπορεί να εμφανίζει διαφορετική ένταση και συνδυασμό αυτών των χαρακτηριστικών.

Πώς μπορεί να εμφανιστεί στην εφηβεία;

Η ΔΕΠΥ μπορεί να εκδηλωθεί στην εφηβεία ως εξής:

• Δυσκολίες στην οργάνωση και στη διαχείριση χρόνου (σχολείο, υποχρεώσεις, δραστηριότητες)
• Έντονα συναισθηματικά ξεσπάσματα (θυμός, απογοήτευση)
• Δυσκολίες στις σχέσεις με συνομηλίκους λόγω παρορμητικότητας
• Χαμηλή αυτοεκτίμηση από επαναλαμβανόμενες δυσκολίες ή «αποτυχίες»
• Αυξημένος κίνδυνος για κακές επιλογές ή πειραματισμούς (π.χ. ουσίες), ως τρόπος διαχείρισης συναισθημάτων

Πότε εμφανίζεται και πώς γίνεται η διάγνωση;

Τα σημάδια της ΔΕΠΥ εμφανίζονται συνήθως από μικρή ηλικία, αν και δεν αναγνωρίζονται πάντα αμέσως. Όταν οι δυσκολίες αρχίζουν να επηρεάζουν τη σχολική επίδοση, τη συμπεριφορά στο σπίτι ή τις σχέσεις με φίλους, τότε είναι σημαντικό να γίνει αξιολόγηση από ειδικό. Η διάγνωση βασίζεται στη συνολική εικόνα του παιδιού, μέσα από πληροφορίες γονιών και εκπαιδευτικών, καθώς και σε παρατήρηση της συμπεριφοράς και όχι σε κάποια συγκεκριμένη ιατρική εξέταση.

Παρόλο που οι ακριβείς αιτίες δεν είναι πλήρως γνωστές, φαίνεται ότι η κληρονομικότητα διαδραματίζει πρωτεύοντα ρόλο. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η ΔΕΠΥ δεν οφείλεται σε κακή ανατροφή. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να συνυπάρχουν και άλλες δυσκολίες, όπως μαθησιακά προβλήματα, άγχος ή συναισθηματικές προκλήσεις.

Πώς αντιμετωπίζεται η ΔΕΠΥ;

Η διαχείριση της ΔΕΠΥ απαιτεί χρόνο και συνέπεια, καθώς δεν υπάρχει άμεση λύση. Συνήθως περιλαμβάνει έναν συνδυασμό ψυχοθεραπευτικής υποστήριξης και, όταν χρειάζεται, φαρμακευτικής αγωγής. Η συμβολή των γονέων, των εκπαιδευτικών και των ειδικών είναι καθοριστική, καθώς βοηθούν το παιδί να αναπτύξει δεξιότητες οργάνωσης, συγκέντρωσης και αυτοελέγχου.

Διαχείριση της ΔΕΠΥ στην εφηβεία

Η διάγνωση στην εφηβεία μπορεί να δημιουργήσει απορίες αλλά και ανακούφιση, καθώς δίνει απαντήσεις σε δυσκολίες που υπήρχαν ήδη. Η κατανόηση του εαυτού αποτελεί βασικό βήμα. Όταν ένας έφηβος αναγνωρίζει τι τον δυσκολεύει, μπορεί να οργανώσει καλύτερα τη μελέτη, την καθημερινότητά του και να ελέγξει τη συμπεριφορά του. Στην καθημερινότητα, μικρές αλλαγές μπορούν να κάνουν μεγάλη διαφορά.

Η χρήση εργαλείων οργάνωσης όπως σημειωματάρια ή υπενθυμίσεις, η δημιουργία σταθερής ρουτίνας και η μείωση των περισπασμών (π.χ. απομάκρυνση κινητού την ώρα του διαβάσματος) συμβάλλουν σημαντικά στη βελτίωση της συγκέντρωσης. Ένα ήσυχο περιβάλλον, τα συχνά διαλείμματα κίνησης (π.χ. να σηκώνεσαι να κάνεις μια βόλτα πριν συνεχίσεις το διάβασμα) και η σωματική άσκηση βοηθούν τον εγκέφαλο να λειτουργεί πιο αποτελεσματικά.

Επιπλέον, η ψυχοθεραπεία μπορεί να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο για εφήβους με ΔΕΠΥ, βοηθώντας στην ανάπτυξη δεξιοτήτων και στη διαχείριση συναισθημάτων.

Η αυτοφροντίδα είναι εξίσου σημαντική. Ο επαρκής ύπνος, η ισορροπημένη διατροφή και η τακτική άσκηση συμβάλλουν ουσιαστικά στη βελτίωση της προσοχής και της διάθεσης. Παράλληλα, τεχνικές όπως η ενσυνειδητότητα βοηθούν στην ενίσχυση της προσοχής και στη διαχείριση του άγχους και των σκέψεων.

Πέρα όμως από τις δυσκολίες, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η ΔΕΠΥ δεν καθορίζει ένα άτομο. Πολλά παιδιά και έφηβοι με ΔΕΠΥ έχουν έντονη δημιουργικότητα, ενέργεια και ξεχωριστά ταλέντα. Όταν τους δοθεί η κατάλληλη υποστήριξη και κατανόηση, μπορούν να αξιοποιήσουν τα δυνατά τους σημεία και να προχωρήσουν με αυτοπεποίθηση.

Η ΔΕΠΥ δεν είναι αδυναμία ούτε κάτι που πρέπει να σε περιορίζει. Είναι ένας διαφορετικός τρόπος λειτουργίας του εγκεφάλου. Ένας δρόμος που ίσως έχει περισσότερες στροφές, αλλά κρύβει και μοναδικές προοπτικές.

Γιατί, τελικά, δεν είναι οι δυσκολίες που σε ορίζουν, αλλά ο τρόπος που μαθαίνεις να προχωράς μέσα από αυτές. Και σε αυτή τη διαδρομή, δεν είσαι μόνος. Έχεις τη δύναμη να εξελιχθείς, να ξεχωρίσεις και να δημιουργήσεις τη δική σου πορεία με τον δικό σου, ξεχωριστό τρόπο.

---

Βιβλιογραφία:

1. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders, 5th edn Arlington. VA: American Psychiatric Publishing, 10.
2. Coghill, D., Banaschewski, T., Cortese, S., Asherson, P., Brandeis, D., Buitelaar, J., … & Simonoff, E. (2023). The management of ADHD in children and adolescents: bringing evidence to the clinic: perspective from the European ADHD Guidelines Group (EAGG). European child & adolescent psychiatry, 32(8), 1337-1361.
3. Cross, A. The Impact of Neurodevelopmental Disorders on Children’s Development and the Importance of Early Detection.
4. Felt, B. T., Biermann, B., Christner, J. G., Kochhar, P., & Van Harrison, R. (2014). Diagnosis and management of ADHD in children. American family physician, 90(7), 456-464.
5. Reuben, C., & Elgaddal, N. (2024). Attention-deficit/hyperactivity disorder in children ages 5-17 years: United States, 2020-2022.
6. Staley, B. S., Robinson, L. R., Claussen, A. H., Katz, S. M., Danielson, M. L., Summers, A. D., … & Tinker, S. C. (2024). Attention-deficit/hyperactivity disorder diagnosis, treatment, and telehealth use in adults—National Center for Health Statistics rapid surveys system, United States, October–November 2023. MMWR. Morbidity and mortality weekly report, 73.
7. WHO, W. (2018). International classification of diseases, 11th revision (ICD-11). Geneva: Who.