Όταν ο έφηβος γίνεται το «μαύρο πρόβατο» της οικογένειας

Γράφει στο efiveia.gr η Βέρα Πιτσογιάννη, Λογοθεραπεύτρια-Σύμβουλος Ψυχοκοινωνικής Υγείας, PhD(c)

«Δεν ακούει ποτέ», «κάνει πάντα το αντίθετο», «μας δημιουργεί μόνο προβλήματα». Αυτές είναι μερικές από τις φράσεις που ακούγονται συχνά όταν ένας έφηβος δυσκολεύει την καθημερινότητα της οικογένειας. Είναι όμως πράγματι εκείνος η αιτία όλων των συγκρούσεων ή μήπως η συμπεριφορά του προσπαθεί να μας πει κάτι σημαντικό;

Πίσω από κάθε συμπεριφορά υπάρχει ένας λόγος. Ο θυμός, η έντονη αντίδραση, η απομόνωση ή η συνεχής αμφισβήτηση δεν εμφανίζονται τυχαία. Πολλές φορές αποτελούν τον τρόπο με τον οποίο ένας έφηβος εκφράζει συναισθήματα που δεν μπορεί ακόμη να βάλει σε λέξεις.

Όταν ο ένας εκφράζει όσα νιώθουν όλοι

Σε αρκετές οικογένειες υπάρχει ένα παιδί που δείχνει να συγκρούεται περισσότερο από τα υπόλοιπα. Είναι εκείνο που αντιδρά στους κανόνες, αμφισβητεί τις αποφάσεις ή αρνείται να συμβιβαστεί με όσα θεωρούνται δεδομένα.

Συχνά αυτός ο έφηβος δεν είναι ο πιο «δύσκολος», αλλά ο πιο ευαίσθητος στις εντάσεις που υπάρχουν γύρω του. Αντιλαμβάνεται τη συναισθηματική απόσταση ανάμεσα στους γονείς, τις ανείπωτες συγκρούσεις ή τις υπερβολικές προσδοκίες και αντιδρά σε αυτές. Η συμπεριφορά του γίνεται μια μορφή επικοινωνίας. Όχι επειδή θέλει να πληγώσει την οικογένειά του, αλλά επειδή δυσκολεύεται να διαχειριστεί όσα βιώνει.

Οι οικογενειακές ιστορίες αφήνουν το αποτύπωμά τους

Καμία οικογένεια δεν ξεκινά από το μηδέν. Κάθε γενιά μεταφέρει εμπειρίες, φόβους, αξίες και δυσκολίες που επηρεάζουν, πολλές φορές ασυνείδητα, τις επόμενες γενιές.

Ένας γονιός που μεγάλωσε χωρίς να μπορεί να εκφράζει τα συναισθήματά του ίσως δυσκολεύεται να ακούσει τον θυμό του παιδιού του. Αντίστοιχα, μια οικογένεια που έμαθε να αποφεύγει τις συγκρούσεις μπορεί να χαρακτηρίσει ως «προβληματικό» το παιδί που τολμά να διαφωνήσει.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο έφηβος κουβαλά την ευθύνη για όσα προηγήθηκαν. Σημαίνει όμως ότι πολλές φορές εκφράζει δυσκολίες που υπάρχουν εδώ και χρόνια και δεν έχουν συζητηθεί ποτέ ανοιχτά.

Τι μπορεί να κρύβεται πίσω από μια έντονη συμπεριφορά;

Καμία συμπεριφορά δεν εμφανίζεται χωρίς λόγο. Πίσω από έναν έντονο καβγά, μια απότομη αλλαγή χαρακτήρα ή μια συνεχόμενη αντίδραση, συχνά υπάρχει μια ανάγκη που δεν έχει ακουστεί.

Ο έφηβος που κλείνεται στο δωμάτιό του μπορεί να μην απορρίπτει την οικογένειά του. Ίσως αναζητά έναν ασφαλή χώρο για να διαχειριστεί όσα νιώθει.

Εκείνος που απαντά απότομα μπορεί να μην είναι αγενής, αλλά να αισθάνεται ότι κανείς δεν ακούει πραγματικά τη γνώμη του.

Η έφηβη που αμφισβητεί διαρκώς τους κανόνες ίσως δεν προσπαθεί να προκαλέσει. Μπορεί να αναζητά τον δικό της τρόπο να χτίσει την ταυτότητά της και να νιώσει ότι γίνεται αποδεκτή γι’ αυτό που είναι.

Άλλες φορές, ένας μαθητής που χάνει το ενδιαφέρον του για το σχολείο ή παραβιάζει συνεχώς τους κανόνες μπορεί να μην αναζητά την τιμωρία, αλλά την προσοχή, την αποδοχή ή την αίσθηση ότι κάποιος θα τον ρωτήσει πραγματικά πώς νιώθει.

Όταν επικεντρωνόμαστε μόνο στη συμπεριφορά, υπάρχει ο κίνδυνος να χάσουμε το μήνυμα που αυτή προσπαθεί να μεταφέρει.

Από τις ταμπέλες στην κατανόηση

Οι χαρακτηρισμοί όπως «δύσκολος», «αντιδραστικός» ή «μαύρο πρόβατο» μπορεί να ακολουθούν έναν έφηβο για πολλά χρόνια. Όταν ένα παιδί πιστέψει ότι αυτή είναι η ταυτότητά του, αρχίζει να βλέπει τον εαυτό του μέσα από τα μάτια των άλλων.

Αντί να αναζητούμε ποιος φταίει, ίσως είναι πιο χρήσιμο να αναρωτηθούμε τι έχει ανάγκη αυτός ο νέος άνθρωπος. Τι προσπαθεί να εκφράσει; Ποιο συναίσθημα κρύβεται πίσω από την αντίδρασή του; Πώς μπορούμε να τον βοηθήσουμε να νιώσει ότι ακούγεται χωρίς να χρειάζεται να φωνάζει;

Η διαφορετικότητα είναι δύναμη

Η εφηβεία είναι η περίοδος κατά την οποία ο άνθρωπος αναζητά την ταυτότητά του. Είναι φυσιολογικό να δοκιμάζει όρια, να αμφισβητεί και να διαφοροποιείται από την οικογένειά του. Αυτό που συχνά μοιάζει με επανάσταση μπορεί να είναι η προσπάθειά του να ανακαλύψει ποιος πραγματικά είναι.

Το παιδί που νιώθει το «μαύρο πρόβατο» δεν είναι απαραίτητα το προβληματικό μέλος της οικογένειας. Πολύ συχνά είναι εκείνο που έχει το θάρρος να εκφράσει αυτό που όλοι σκέφτονται αλλά κανείς δεν λέει. Είναι εκείνο που, με τον δικό του τρόπο, δείχνει ότι η οικογένεια χρειάζεται περισσότερη επικοινωνία, περισσότερη κατανόηση και λιγότερες ταμπέλες.

Η διαφορετικότητα είναι εκείνο το χαρακτηριστικό που θα βοηθήσει ένα παιδί να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό του, να δημιουργήσει πιο υγιείς σχέσεις και να χτίσει μια ζωή που θα εκφράζει πραγματικά αυτό που είναι.