Burnout στα 17: Η γενιά που πνίγεται στις «άπειρες επιλογές»

Γράφει στο efiveia.gr η Ψυχολόγος Μαρία Σκαπέρα

Στις προηγούμενες γενιές, η διαδρομή ενός εφήβου ήταν λίγο-πολύ προδιαγεγραμμένη από την οικογενειακή παράδοση ή τις περιορισμένες τοπικές ευκαιρίες. Σήμερα, ο μέσος έφηβος μεγαλώνει σε ένα ψηφιακό σύμπαν που του ψιθυρίζει –ή μάλλον του κραυγάζει– ότι οι δυνατότητές του είναι άπειρες. Του λέμε διαρκώς ότι «ο κόσμος του ανήκει» και ότι «μπορεί να γίνει ό,τι ονειρευτεί». Όμως, αντί αυτή η ελευθερία να λειτουργεί ως φτερά, συχνά λειτουργεί ως βαρίδι. Αυτή είναι η «Παράλυση της Επιλογής», που μετατρέπει την προοπτική σε τρόμο.

Το πρόβλημα ξεκινά από την πίεση για την εύρεση του «Πάθους» με κεφαλαίο Π. Απαιτούμε από παιδιά δεκαέξι ετών, των οποίων ο προμετωπιαίος φλοιός βρίσκεται ακόμα υπό κατασκευή, να έχουν εντοπίσει τη μοναδική τους κλήση στη ζωή. Η κοινωνική επιταγή δεν είναι πλέον απλώς «βρες μια δουλειά», αλλά «βρες τη δουλειά που θα σε κάνει ευτυχισμένο, επιτυχημένο και θα αλλάξει τον κόσμο». Αυτός ο εξαναγκασμός για αριστεία σε όλα τα επίπεδα μετατρέπει το κίνητρο σε έναν αόρατο βάρος. Όταν μπορείς να γίνεις τα πάντα, η επιλογή του «ενός» μοιάζει με τον θάνατο όλων των άλλων εκδοχών του εαυτού σου.

Αυτή η κατάσταση οδηγεί σε μια διαρκή κρίση ταυτότητας. Ο έφηβος δεν αναρωτιέται πλέον «τι μου αρέσει;», αλλά «ποια επιλογή θα με κάνει να φαίνομαι πιο επιτυχημένος;». Η σύγκριση μέσω των social media επιδεινώνει το φαινόμενο. Βλέποντας συνομηλίκους τους που φαίνονται να έχουν ήδη «βρει τον δρόμο τους» – από influencers μέχρι νεαρούς επιχειρηματίες – οι έφηβοι νιώθουν ότι έχουν ήδη καθυστερήσει. Η παραλυσία εμφανίζεται όταν ο φόβος της λάθος απόφασης γίνεται μεγαλύτερος από την επιθυμία για δημιουργία. Αν διαλέξω το Α και αποτύχω, ενώ θα μπορούσα να είχα διαλέξει το Β, η ευθύνη πέφτει αποκλειστικά σε μένα.

Είναι ζωτικής σημασίας να διακρίνουμε τη διαφορά ανάμεσα στο υγιές κίνητρο και τον εξαναγκασμό. Το κίνητρο πηγάζει από την περιέργεια και τη χαρά της ανακάλυψης. Ο εξαναγκασμός, αντίθετα, τρέφεται από το άγχος της ανεπάρκειας. Πολλοί έφηβοι σήμερα δεν σπουδάζουν ή δεν ασχολούνται με τέχνες επειδή τις αγαπούν, αλλά επειδή νιώθουν ότι πρέπει να «χτίσουν ένα βιογραφικό» πριν καν βγάλουν τις πανελλήνιες. Αυτό το κυνήγι του βιογραφικού αντί της εμπειρίας στραγγίζει τη συναισθηματική τους ενέργεια και τους αφήνει κενούς.

Πώς μπορούμε, ως ψυχολόγοι και γονείς, να βοηθήσουμε; Το πρώτο βήμα είναι η απομυθοποίηση του «ενός και μοναδικού πάθους». Πρέπει να διδάξουμε στους εφήβους ότι η ζωή δεν είναι μια ευθεία γραμμή, αλλά μια σειρά από δοκιμές και λάθη. Η επιλογή κατεύθυνσης στα 18 δεν είναι ισόβια κάθειρξη, αλλά ένα πρώτο πείραμα. Πρέπει να τους επιτρέψουμε να είναι «μέτριοι» σε κάτι, να δοκιμάσουν κάτι και να το παρατήσουν χωρίς τις τύψεις της αποτυχίας. Η ελευθερία έχει αξία μόνο όταν συνοδεύεται από το δικαίωμα να αλλάξεις γνώμη.

Κλείνοντας, ας θυμηθούμε ότι ο ρόλος μας δεν είναι να δείξουμε στον έφηβο τον δρόμο, αλλά να του θυμίσουμε ότι έχει το δικαίωμα να περπατήσει σε πολλούς διαφορετικούς δρόμους πριν αποφασίσει πού θα σταθεί. Το βάρος της προοπτικής ελαφραίνει μόνο όταν καταλάβουμε ότι η ταυτότητα δεν είναι κάτι που «βρίσκεις» έτοιμο, αλλά κάτι που «χτίζεις» μέρα με τη μέρα, μέσα από μικρές, ατελείς και συχνά τυχαίες επιλογές.