Κοινωνική σύγκριση – Μέρος 2ο : Αξιοποιώντας την κοινωνική σύγκριση

Γράφει στο efiveia.gr η Δρ. Αναπτυξιακής Ψυχολογίας – Ψυχοθεραπεύτρια Ευφροσύνη Αλεβίζου

Έχω ήδη αναφερθεί στο προηγούμενο άρθρο μου στην κοινωνική σύγκριση ως φυσιολογική διάσταση της ζωής όλων μας, που όμως μπορεί σχετικά εύκολα να συμβάλλει σε δυσλειτουργία και εγκλωβισμό ειδικά στην περίπτωση των εφήβων.

Σήμερα θα σας δώσω πρακτικές συμβουλές για τη διαχείριση της κοινωνικής σύγκρισης με τρόπους που προωθούν την προσωπική πρόοδο και ψυχική και κοινωνική ευημερία. Με άλλα λόγια, θα επιχειρήσω να σας δείξω πώς μπορούμε να αξιοποιούμε την κοινωνική σύγκριση ώστε να γινόμαστε καλύτεροι σε τομείς που αφορούν τη ζωή μας και εκφράζουν τα ενδιαφέροντά μας.

Θα ξεκινήσω από τους ενήλικες, από τη στάση των γονέων απέναντι στην κοινωνική σύγκριση με το δεδομένο ότι αποτελούμε πρότυπα για τα παιδιά μας μέσα από τις επιλογές μας και τη στάση ζωής μας. Έτσι, δεν ωφελεί να παρακινούμε τα παιδιά μας προς μια κατεύθυνση αν εμείς οι ίδιοι δεν είμαστε προσανατολισμένοι προς την ίδια κατεύθυνση μέσα από τη δική μας στάση και νοοτροπία.

Το πρώτο σας βήμα θα χρειαστεί να εστιάσει στην δική σας επιθυμητή αλλαγή, αφού αξιολογήσετε τη στάση και τη θέση σας απέναντι στον κατακλυσμό μηνυμάτων της μαζικής μας κουλτούρας, αλλά και απέναντι στον άμεσο και έμμεσο περίγυρο που προβάλλει τη ζωή του με συγκεκριμένους τρόπους. Υπενθυμίζω ότι λέγοντας βήμα, δεν εννοώ μια απλή κίνηση, αλλά μια νέα διεργασία ζωής στην οποία θα εισάγετε τον εαυτό σας. Αν δεν αλλάξετε εσείς τη δική σας στάση, είναι πολύ δύσκολο να αλλάξουν τη στάση τους τα παιδιά σας και είναι πολύ δύσκολο να τα βοηθήσετε γιατί οι πράξεις και οι επιλογές σας δεν συμφωνούν με τα λόγια, τις συμβουλές και τις παραινέσεις σας προς τους εφήβους.

Φανταστείτε για παράδειγμα τη μητέρα που λέει στην έφηβη κόρη της να μην συγκρίνει τον εαυτό της, την εξωτερική εμφάνιση, το ντύσιμο, και την προβολή της εμφάνισης μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενώ η ίδια αναφέρεται σε συγκρίσεις που μεταδίδουν το μήνυμα ότι αυτό που προβάλλεται είναι σημαντικό και επιθυμητό. Έχει τύχει να πείτε στην κόρη σας: «ε, και τι σε νοιάζει τι φοράει αυτή;», ή «ε, και τι σε νοιάζει που έχει αυτό το σώμα και που φωτογραφίζεται έτσι;», ενώ ταυτόχρονα εσείς παραπονιέστε συστηματικά για το ότι δεν σας πηγαίνουν τα ρούχα σας, ή ότι δεν έχετε τη δυνατότητα να αγοράσετε κάποια συγκεκριμένα ρούχα ή αξεσουάρ που βλέπετε, ή αν ακόμα παραπονιέστε για τον σωματότυπό σας και σχολιάζετε με αρνητικό τρόπο κάποια χαρακτηριστικά της εξωτερικής σας εμφάνισης; Για παράδειγμα, μήπως λέτε συχνά: «πω, πω είμαι χάλια, έχω παχύνει, πω, πω, τα μαλλιά μου είναι χάλια, ή τίποτα δεν μου πάει;…»

Προσπαθήστε να συγκεντρώσετε δικές σας φράσεις και γενικότερες εκφράσεις που μεταδίδουν μήνυμα προσωπικής ανεπάρκειας, λόγω του ότι δεν διαθέτετε κάτι που βλέπετε στο περιβάλλον σας, ή στο περιβάλλον των κοινωνικών δικτύων. Αφού αποκτήσετε επίγνωση της δικής σας στάσης λοιπόν, όπως αυτή προκύπτει από την παρατήρηση και καταγραφή που σας προτείνω, θα σκεφτείτε πώς είναι πιθανό να επηρεάζουν αυτά τα μηνύματα που εσείς οι ίδιοι εσωτερικεύετε, τη στάση των παιδιών σας απέναντι στην κοινωνική σύγκριση. Αυτή η διεργασία επίγνωσης, το να επιχειρήσετε δηλαδή εσείς να κατανοήσετε πόσο και πώς επηρεάζει τη ζωή σας η κοινωνική σύγκριση, θα σας βοηθήσει να ξεκινήσετε και μια διαδικασία σωστής αποστασιοποίησης. Θα διαμορφώσετε την απόσταση που εκφράζει τον δικό σας κόσμο αξιών και τις δικές σας επιθυμίες.

Αναρωτηθείτε:

«Πώς θα έβλεπα, πώς θα αξιολογούσα τον εαυτό μου, αν δεν έμπαινα στη διαδικασία να συγκρίνομαι με άλλους, είτε αυτό αφορά την εμφάνισή μου, είτε τα επαγγελματικά και άλλου είδους επιτεύγματα μου;»

«Τι θα ήθελα να αλλάξω και για ποιον λόγο; Τι νόημα θα είχε η αλλαγή για την προσωπική μου ζωή, για τις επιθυμίες μου, για τη σχέση με τους οικείους μου;» «Αν ήμουν σε μεγαλύτερο βαθμό σαν τα άτομα που προβάλλονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως όμορφα και επιτυχημένα, τι πραγματικά θα άλλαζε στην ζωή μου, τι θα άλλαζε στη ζωή των δικών μου ανθρώπων;»

«Αν η ζωή μου έμοιαζε με τη ζωή των ατόμων που βλέπω στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, θα ήταν πραγματικά καλύτερη; Τι σημαίνει καλύτερη;»

«Αν απομακρυνόμουν από τα πρότυπα της μαζικής κουλτούρας που προβάλλονται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, θα αυξανόταν ή θα μειωνόταν το άγχος μου, θα βελτιωνόταν ή θα επιδεινωνόταν το επίπεδο της αυτοεκτίμησής μου, θα ένιωθα καλύτερα για τον εαυτό μου και τη ζωή μου;»

«Ποια από τα πράγματα που προβάλλονται από τη μαζική μας κουλτούρα με αφορούν πραγματικά; Τι θα σήμαινε για μένα να τα αποκτήσω;»

«Πώς ιεραρχώ τα περισσότερο και τα λιγότερο σημαντικά πράγματα στη ζωή μου; Τι είναι πραγματικά σημαντικό; Τι έχει αξία και νόημα για μένα;»

«Πώς μπορώ να προστατεύσω τη ζωή μου και τη ζωή των οικείων μου από τα μηνύματα της μαζικής κουλτούρας που αντικατοπτρίζουν τις ζωές άσχετων ανθρώπων ως καλύτερες από τη δική μου προσωπική και οικογενειακή ζωή;»

Πιστεύω ότι αυτά τα ερωτήματα θα σας βοηθήσουν να ορίσετε έναν κόσμο δικών σας επιθυμιών που να μην σχετίζεται με τις μαζικές και ομοιόμορφες επιθυμίες που προβάλλονται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Αν κάνοντας αυτή την ανασκόπηση, διαπιστώσετε ότι πράγματι έχετε εγκλωβιστεί σε μια αδιέξοδη στάση απέναντι στην κοινωνική σύγκριση, αν διαπιστώσετε ότι η κοινωνική σύγκριση δεν σας βοηθά, αλλά αντίθετα σας κάνει να νιώθετε άσχημα για τον εαυτό σας και την ζωή σας και σας γεμίζει άγχος και αίσθημα ανεπάρκειας, τότε θα σας πω ότι η διαπίστωσή σας είναι χρήσιμη. Μόνο αυτό που βλέπουμε, μπορούμε να αλλάξουμε. Άρα, είστε σε σωστό δρόμο. Δώστε ελαφρυντικά στον εαυτό σας, γιατί μέχρι ένα βαθμό όλοι είμαστε εκτεθειμένοι στις εντολές της μαζικής κουλτούρας που υπαγορεύει αξίες και επιθυμίες και όλοι διατρέχουμε τον κίνδυνο να παραμερίσουμε την κριτική μας σκέψη και αυτόματα να εσωτερικεύσουμε κώδικες αξιών που καθοδηγούν τη ζωή μας χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε.

Αν εσείς αισθανθείτε επαρκείς, αν τοποθετήσετε τους εαυτούς σας εκτός του ανταγωνιστικού παιχνιδιού που ορίζεται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αν αξιολογήσετε και ιεραρχήσετε τα σημαντικά και αν αισθανθείτε πραγματική ευγνωμοσύνη για αυτά που έχετε και τα αξιοποιήσετε με τον τρόπο που σας εκφράζει, τότε θα αποτελέσετε πρότυπο για τα παιδιά σας.

Το να απαντήσετε τέτοιου είδους ερωτήματα για τον εαυτό σας, θα ανοίξει τη δυνατότητα για αυτήν τη συζήτηση με τα παιδιά σας. Θα σας προτείνω το εξής «κόλπο»: Ανατρέξτε στη λίστα των ερωτημάτων που σας πρότεινα και σε άλλα σχετικά που πιθανόν προσθέσατε οι ίδιοι, και ό,τι αναρωτηθήκατε για τον εαυτό σας, μετατρέψτε το σε ερώτημα και για τον/την έφηβο. Θα σας υπενθυμίσω εδώ, ότι αν τα ερωτήματα μάς αφορούν προσωπικά, τότε έχουν μια γνησιότητα στην οποία ανταποκρίνονται θετικά οι έφηβοι. Δεν είναι ερωτήματα που θα τα εκλάβει ο/η έφηβος ως απόπειρα ελέγχου και κριτικής από πλευράς σας, ακριβώς επειδή εμπλέκεστε και εσείς σε αυτά και έτσι εισάγετε μια συνεργατική προσπάθεια αλλαγής προς την επιθυμητή κατεύθυνση.

Βοηθήστε τους εφήβους να εντοπίσουν τα συναισθήματά τους που σχετίζονται με την κοινωνική σύγκριση. Μπορεί να δυσκολεύονται να μιλήσουν γενικά για τα συναισθήματά τους, γι’ αυτό και θα τους διευκολύνετε αν τους κάνετε συγκεκριμένες ερωτήσεις που θα τοποθετήσουν τα συναισθήματα σε συγκεκριμένο πλαίσιο. Για παράδειγμα, μπορείτε να ρωτήσετε τον/την έφηβο πώς νιώθει όταν βλέπει ένα βίντεο που προβάλλει μια εντυπωσιακή πλευρά της ζωής κάποιου, πώς νιώθει όταν βλέπει ένα βίντεο που προβάλλει την εξωτερική εμφάνιση κάποιου που πληροί τις τρέχουσες προϋποθέσεις για την ομορφιά και την ελκυστικότητα.

Το να είστε σε θέση να κάνετε αυτού του είδους τις ερωτήσεις, προϋποθέτει ότι είστε τόσο κοντά στον/στην έφηβο που να θέλει να μοιράζεται στοιχεία του προσωπικού του κόσμου μαζί σας. Προϋποθέτει μια τόσο κοντινή και ανοιχτή σχέση που να επιτρέπει στον/στην έφηβο να σας μιλήσει για ένα βίντεο που είδε, για κάτι που τον εντυπωσίασε στα κοινωνικά μέσα, χωρίς να φοβάται ότι θα ασκήσετε κριτική.

Η επικριτική στάση απομακρύνει τους εφήβους. Κινηθείτε με περιέργεια, με γνήσιο και ειλικρινές κίνητρο να μάθετε για τη ζωή τους και τις δυσκολίες τους, και όχι με διάθεση να διορθώσετε. Είναι σημαντικό για τους εφήβους να κατανοούν τον κόσμο των συναισθημάτων τους και να εντοπίζουν πιθανές πηγές της πυροδότησης αυτών των συναισθημάτων. Μπορεί να μην είναι αυτονόητο και εύκολα εξηγήσιμο από τον έφηβο ότι κάθε φορά που σκρολάρει, έχει μετά μια ανεξήγητη λύπη ή ανεξήγητο θυμό, αλλά αν του μιλήσετε γι’ αυτό χωρίς να τον ανακρίνετε, τότε θα τον βοηθήσετε να εντοπίσει τα συναισθήματά του.

Ψάξτε μαζί να βρείτε τι τον κάνει να νιώθει άσχημα για τη ζωή του και βοηθήστε τον να ιεραρχήσει τα περισσότερο σημαντικά όπως έχετε ήδη κάνει και εσείς. Μοιραστείτε τη δική σας εμπειρία. Δώστε στον/στην έφηβο να καταλάβει πώς κάνετε τη δική σας ιεράρχηση και συζητήστε για αυτά που πιστεύετε ότι είναι πραγματικά σημαντικά στη ζωή. Δεν μπορείτε – ούτε και θα ωφελούσε άλλωστε-  να επιχειρήσετε την ‘απαγόρευση’ της κοινωνικής σύγκρισης. Ούτε και βοηθά το να υποτιμάτε τη σημασία και την αξία που της αποδίδει ο/η έφηβος. Δεν θα πειστεί από εσάς για το ότι η σύγκριση δεν έχει αξία, εφόσον δεν κάνει τη ζωή του καλύτερη. Θα το δει αυτό μέσα από τη δική σας στάση ζωής και αυτό θα τον/την βοηθήσει να το υιοθετήσει και ο ίδιος. Η κοινωνική σύγκριση, είναι όπως γνωρίζουμε μια πραγματική διάσταση της ζωής μας. Το ζητούμενο και για εμάς τους ενήλικες, αλλά κυρίως για τους εφήβους, που βρίσκονται σε μεταβατική και κρίσιμη φάση της ζωής, είναι να μπορούν να αξιοποιούν την διάσταση αυτή προς όφελός τους.

Ρωτήστε τους απλά και ανοιχτά όπως αναρωτιέστε και για τον εαυτό σας:

“Η διαδικασία της σύγκρισης, σε κάνει να νιώθεις καλά για τον εαυτό σου; Αν όχι, τι πιστεύεις ότι συμβάλλει στην αποθάρρυνση που νιώθεις αφού συγκρίνεις τη ζωή σου με τη ζωή άλλων ανθρώπων που γνωρίζεις ή που δεν γνωρίζεις;”

“Με ποιον τρόπο σε βοηθά η σύγκριση να βελτιωθείς;”

“Παρατήρησε και δες ποιες πλευρές της ζωής σου συγκρίνεις”

Μέσα από την επίγνωση, θα αποκτήσει ο /η έφηβος τη δυνατότητα για δημιουργία ενός εσωτερικού συστήματος αξιολόγησης και εκτίμησης της δικής του αλλαγής και βελτίωσης. Ένα εσωτερικό σύστημα αξιολόγησης θα τον οδηγήσει στην αξιολόγηση των αδυναμιών και των δυνάμεών του, στην έκφραση επιθυμιών που να εκφράζουν τη δική του ταυτότητα και τις δικές του αξίες και στην εκτίμηση της μοναδικότητάς του. Θα μπει στην διαδικασία να σκεφτεί τι θα ήθελε να αλλάξει και γιατί. Να σκεφτεί σε ποιο τομέα θα ήθελε να βελτιωθεί και πώς θα συνέβαλλε θετικά για τη ζωή του η βελτίωση αυτή.

Στη φάση ζωής αυτή όπου τα παιδιά μπαίνουν όλο και πιο συνειδητά σε διαδικασία διαμόρφωσης ταυτότητας, είναι εύκολο να παγιδευτούν σε πλαίσια ζωής, επιδιώξεων και επιθυμιών που ορίζονται μαζικά από τρίτους, από το ευρύτερο και στενότερο πολιτισμικό πλαίσιο όπου διαμορφώνονται οι εμπειρίες τους. Μέσα σε αυτήν την επιδίωξη της ομοιομορφίας, είναι επίσης εύκολο να ξεχάσουν τη μοναδικότητά τους. Αυτό είναι κάτι που, αν και εσείς εσωτερικεύσετε ως αξία ζωής, θα μπορέσετε να το μεταδώσετε και στα παιδιά σας. Είμαστε όλοι μοναδικοί και με τον δικό μας μοναδικό τρόπο καλούμαστε να διαμορφώσουμε τη ζωή μας, παίρνοντας ό,τι θεωρούμε καλό και ταιριαστό προς εμάς, αξιοποιώντας τα μηνύματα της κουλτούρας μας, φέρνοντάς τα στα δικά μας μέτρα. Πιστεύω ότι θα συμφωνήσετε μαζί μου ότι αυτή είναι μια στάση ενδυνάμωσης για μικρούς και μεγάλους.

Να υπενθυμίζετε στον εαυτό σας και στους εφήβους ότι η πραγματικότητα που προβάλλεται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι μια αφαιρετική πραγματικότητα που εστιάζει σε αυτό που κάποιος επιδιώκει να προβαλλει. Εισάγετε τα παιδιά σας σε μια ολιστική θέαση και αντιμετώπιση της ζωής. Η ζωή μας δεν είναι ένα απλό άθροισμα των επιτευγμάτων μας και των καλών μας στιγμών. Η ζωή μας αποκτά νόημα μέσα από την συναισθηματική μας επένδυση σε καταστάσεις που πραγματικά μας αφορούν και μέσα από την σύνδεσή μας με τους ανθρώπους που πραγματικά μας αφορούν.