Όταν σβήνουν τα φώτα των Πανελληνίων: Η κρίσιμη περίοδος της αποσυμπίεσης και ο ρόλος των γονέων

Γράφει στο efiveia.gr η Κλινική Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια Μαρσήλια Κρανιώτη

«Η Σιωπή μετά την Καταιγίδα»

Για μήνες, ίσως και χρόνια, η καθημερινότητα της ελληνικής οικογένειας με μαθητή στην τρίτη λυκείου θυμίζει καλοκουρδισμένη μηχανή σε κατάσταση μόνιμου συναγερμού. Το πρόγραμμα είναι «ιερό», οι θυσίες δεδομένες, οι συζητήσεις μονοθεματικές και το άγχος ο αόρατος, αλλά πάντα παρών, συγκάτοικος. Και ξαφνικά, μέσα σε λίγες μέρες του Ιουνίου, όλα τελειώνουν. Τα στυλό «πέφτουν», τα βιβλία κλείνουν και η ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα δίνει τη θέση της σε μια πρωτόγνωρη, σχεδόν εκκωφαντική σιωπή.

Η «κοινή λογική» και η προσδοκία της κοινωνίας υπαγορεύει ότι η στιγμή αυτή θα έπρεπε να είναι μια γιορτή απόλυτης ανακούφισης και χαράς. Ωστόσο, στην παιδοψυχολογία ερχόμαστε συχνά αντιμέτωποι με μία τελείως διαφορετική πραγματικότητα. Όταν σβήνουν τα φώτα των Πανελληνίων, πολλοί έφηβοι δεν βιώνουν την πολυπόθητη ελευθερία, αλλά μια βαθιά συναισθηματική «πτώση», ένα υπαρξιακό κενό. Η περίοδος που μεσολαβεί από το τέλος των εξετάσεων μέχρι την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων αποτελεί μία από τις πιο κρίσιμες, αλλά και πιο παραγνωρισμένες, μεταβατικές φάσεις στην πορεία προς την ενηλικίωση.

Το «συναισθηματικό hangover» και η «γκρίζα ζώνη» της αναμονής

Για να εκτιμήσουμε ορθά τη συμπεριφορά του εφήβου αμέσως μετά το πέρας των εξετάσεων, οφείλουμε να κατανοήσουμε τι πραγματικά σημαίνει για εκείνον αυτό το τέλος. Οι Πανελλήνιες δεν αποτελούν απλώς μία σχολική δοκιμασία. Είναι το πρώτο μεγάλο, θεσμοθετημένο ορόσημο της ελληνικής κοινωνίας, το οποίο στα μάτια του εφήβου μοιάζει με «πύλη» προς την ενηλικίωση ή, αντίθετα, με έναν δυνητικό αποκλεισμό από αυτήν. Το τέλος των εξετάσεων σηματοδοτεί την ξαφνική απώλεια της μαθητικής ιδιότητας, όπως την ήξερε, το κλείσιμο ενός τεράστιου κύκλου και την έναρξη μιας περιόδου γεμάτης ερωτηματικά για το μέλλον.

Σε αυτό το μεταβατικό στάδιο, ο έφηβος έρχεται αντιμέτωπος με μια βίαιη εσωτερική αλλαγή: το γνώριμο άγχος επίδοσης δίνει πλέον τη θέση του στο βασανιστικό άγχος της αναμονής. Όσο ο έφηβος διάβαζε και έγραφε, το άγχος του ήταν ενεργητικό, δηλαδή είχε την ψευδαίσθηση ή την πραγματικότητα του ελέγχου. Τώρα, η δυνατότητα δράσης εκμηδενίζεται. Το γραπτό έχει παραδοθεί, η μοίρα του βαθμού έχει «κλειδώσει» και ο έφηβος καλείται να διαχειριστεί ένα άγχος παθητικό, όπου δεν μπορεί να κάνει απολύτως τίποτα για να αλλάξει το αποτέλεσμα. Σύμφωνα με νευροψυχολογικά δεδομένα, όταν ο ανθρώπινος οργανισμός λειτουργεί για μεγάλο χρονικό διάστημα υπό το καθεστώς χρόνιας απειλής ή έντονου στρες, όπως η προετοιμασία για τις Πανελλήνιες, το νευρικό σύστημα βρίσκεται σε συνεχή υπερδιέγερση (κατάσταση fight or flight). Η απότομη παύση αυτού του στρεσογόνου παράγοντα δεν επιφέρει αυτόματα την ηρεμία. Αντίθετα, προκαλεί ένα βίαιο «φρενάρισμα». Αυτή η μετατόπιση γεννά τη «γκρίζα ζώνη» που ακολουθεί, η οποία χαρακτηρίζεται από τρία κύρια φαινόμενα που θορυβούν το περιβάλλον του εφήβου:

• Το υπαρξιακό κενό και η απώλεια δομής: Για μήνες, η ταυτότητα του εφήβου ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τον ρόλο του «υποψηφίου» και η καθημερινότητά του ήταν αυστηρά δομημένη. Η ξαφνική απώλεια αυτού του πλαισίου αφήνει πίσω της ένα δυσαναπλήρωτο κενό. Ο άπλετος ελεύθερος χρόνος, αντί για πηγή χαράς, μετατρέπεται σε πηγή χάους. Μέσα σε αυτή τη σιωπή του δωματίου του, ο έφηβος έρχεται αντιμέτωπος με βαθιά υπαρξιακά ερωτήματα: «Πού βρίσκομαι τώρα;», «Τι είμαι εγώ μετά τις Πανελλήνιες, αν δεν είμαι πια μαθητής;», «Ποιος ορίζει το μέλλον μου από εδώ και πέρα;». Αυτή η απότομη απώλεια της πρότερης ιδιότητας, πριν ακόμα αποκτηθεί η επόμενη (αυτή του φοιτητή ή του ενήλικα), εκδηλώνεται συχνά προς τα έξω ως έντονη ανία, απάθεια ή ευερεθιστότητα.

Η μετα-εξεταστική αποσταθεροποίηση δεν είναι τυχαία. Στηρίζεται πάνω στο πιο κρίσιμο αναπτυξιακό ορόσημο της εφηβείας. Σύμφωνα με τον ψυχαναλυτή Erik Erikson, οι έφηβοι (12-18 ετών) διανύουν το στάδιο της «Ταυτότητας έναντι της Σύγχυσης Ρόλων». Η βασική τους αναπτυξιακή υποχρέωση είναι να απαντήσουν στο ερώτημα «Ποιος είμαι;» και «Πού πηγαίνω;».

• Ο μηρυκασμός των ενοχών (rumination): Η περίοδος που μεσολαβεί μέχρι την έκδοση των βαθμολογιών αφήνει γόνιμο έδαφος για ανασφάλειες. Μακριά από την ενεργό δράση του διαβάσματος, ο έφηβος παγιδεύεται σε έναν νοητικό φαύλο κύκλο, ανακυκλώνει τις απαντήσεις που έδωσε, εντοπίζει εκ των υστέρων λάθη και «φορτώνει» τον εαυτό του με ενοχές για το τι θα μπορούσε να είχε κάνει καλύτερα, εάν είχε τη δυνατότητα να γυρίσει τον χρόνο πίσω και να προσπαθήσει περισσότερο.
• Η σωματική και συναισθηματική εξάντληση (academic burnout): Η συσσωρευμένη κούραση μηνών βγαίνει τώρα στην επιφάνεια με τη μορφή μιας βαθιάς, σχεδόν καθολικής εξουθένωσης. Δεν είναι σπάνιο οι έφηβοι να κοιμούνται υπερβολικές ώρες, να παρουσιάζουν συναισθηματική αποστασιοποίηση ή να αντιδρούν με εκρήξεις θυμού σε απλές ερωτήσεις. Αυτή η συμπεριφορά δεν αποτελεί δείγμα «αχαριστίας» ή «τεμπελιάς», αλλά την επείγουσα ανάγκη του οργανισμού να ανακάμψει πνευματικά, σωματικά και ψυχικά.

Ο ρόλος των γονέων και συχνές «παγίδες»

Όταν πέφτει η αυλαία των εξετάσεων, το προσκήνιο αδειάζει, όμως στο παρασκήνιο η ένταση συχνά παραμένει. Η περίοδος που ακολουθεί τις Πανελλήνιες αποτελεί μία σοβαρή δοκιμασία όχι μόνο για τους εφήβους, αλλά και για ολόκληρο το γονεϊκό σύστημα. Οι γονείς, έχοντας λειτουργήσει για χρόνια ως «διαχειριστές κρίσεων», «προστάτες» και «εμψυχωτές», καλούνται ξαφνικά να αλλάξουν ρόλο. Βρίσκονται ακριβώς σε αυτή τη στροφή που, υποκινούμενοι από τη δική τους αγωνία, πέφτουν συχνά σε συγκεκριμένες ψυχολογικές παγίδες:

1. Η αδυναμία διαχείρισης του γονεϊκού burnout

Οι γονείς ξεχνούν ότι η μακροχρόνια προετοιμασία εξάντλησε και τους ίδιους. Όταν το παιδί βγαίνει από το εξεταστικό κέντρο, ο γονιός κουβαλάει ένα συσσωρευμένο άγχος που ψάχνει εκτόνωση. Μη γνωρίζοντας πώς να αποσυμπιεστεί ο ίδιος, μεταφέρει την εσωτερική του νευρικότητα στο σπίτι. Αντί να προσφέρει το ήρεμο περιβάλλον που χρειάζεται ο έφηβος, γίνεται ο ίδιος πηγή αναστάτωσης, εκλογικεύοντας το δικό του άγχος αναμονής μέσα από συνεχείς ερωτήσεις για τις βάσεις και τις βαθμολογίες.

2. Ο φαύλος κύκλος της «ανατομίας του λάθους»

Μία από τις πιο επώδυνες συμπεριφορές για τον ψυχισμό του εφήβου είναι η τάση των γονέων να προβαίνουν σε εκ των υστέρων αναλύσεις των γραπτών. Φράσεις όπως: «Γιατί δεν πρόσεξες αυτή την οδηγία;», «Αφού τα ξέραμε αυτά, πώς σου ξέφυγε;» ή «Αν είχες διαβάσει εκείνο το Σαββατοκύριακο…» στερούν από τον έφηβο το δικαίωμα να αφήσει πίσω του τη δοκιμασία. Αυτή η ανακύκλωση των λαθών δεν αλλάζει το αποτέλεσμα. Το μόνο που καταφέρνει είναι να διογκώνει τις ενοχές του εφήβου και να μετατρέπει το σπίτι σε πεδίο συνεχών συγκρούσεων.

3. Η παρερμηνεία της εφηβικής απόσυρσης

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, η σωματική και πνευματική κόπωση του εφήβου μεταφράζονται συχνά σε ατέλειωτες ώρες ύπνου, κλείσιμο στο δωμάτιο, απάθεια ή μία αίσθηση εσωτερικού κενού. Εδώ κρύβεται η μεγαλύτερη παγίδα για το γονεϊκό σύστημα: πολλοί γονείς τείνουν να συνδέουν γραμμικά τη μετα-εξεταστική διάθεση του παιδιού με την επίδοσή του. Συμπεραίνουν, δηλαδή, αυθαίρετα ότι αν το παιδί βιώνει αίσθημα κενού ή έχει νεύρα, σημαίνει ότι δεν έγραψε καλά. Ως ειδικοί ψυχικής υγείας, οφείλουμε να ξεκαθαρίσουμε στους γονείς ότι το αίσθημα κενού δεν είναι ένδειξη αποτυχίας, αλλά ζήτημα φυσιολογίας. Πρόκειται για μια καθαρά βιολογική ανάγκη του οργανισμού και του νευρικού συστήματος να επανέλθει μετά από μήνες χρόνιας υπερδιέγερσης. Ο εγκέφαλος του εφήβου ρίχνει απότομα τους ρυθμούς του για να προστατευτεί από το burnout. Το παιδί δεν χρειάζεται ερωτήσεις, κριτική ή υποθέσεις για τους βαθμούς. Αυτό που χρειάζεται είναι χρόνο, σιωπή και απόλυτη ηρεμία για να αποσυμπιεστεί. Η μετάφραση αυτής της βιολογικής απαίτησης ως «σημάδι αποτυχίας» ή «τεμπελιάς» δημιουργεί έναν τοίχο ασυνεννοησίας και φορτώνει τον έφηβο με άδικες ενοχές.

4. Η μάχη του μηχανογραφικού: προβολή των γονεϊκών προσδοκιών;

Καθώς πλησιάζει η συμπλήρωση του μηχανογραφικού, η γονεϊκή παρεμβατικότητα συχνά κορυφώνεται. Σε αυτή τη φάση, πολλοί γονείς τείνουν να προβάλλουν τα δικά τους απραγματοποίητα όνειρα, τις δικές τους ανασφάλειες ή τα κοινωνικά στερεότυπα περί «καλών σχολών» πάνω στο παιδί. Όταν ο γονιός προσπαθεί να κατευθύνει ή να εκβιάσει συναισθηματικά τις επιλογές του εφήβου, ακυρώνει την αναπτυξιακή του ανάγκη για αυτονομία. Ο έφηβος, αντί να νιώθει πρωταγωνιστής του μέλλοντός του, αισθάνεται εγκλωβισμένος σε ένα πλάνο που σχεδίασαν άλλοι για εκείνον. Συμπερασματικά και στη συγκεκριμένη φάση, ο γονιός πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι η δική του αποστολή δεν είναι να ελέγξει το αποτέλεσμα, αλλά να αντέξει την αβεβαιότητά του χωρίς να τη φορτώσει στο παιδί.

Οδηγός Διαχείρισης για Γονείς – από τον έλεγχο στην υποστήριξη

Η μετάβαση της οικογένειας από την περίοδο των εξετάσεων στην περίοδο της αναμονής απαιτεί μια ριζική αλλαγή στάσης από την πλευρά των γονέων. Αν κατά τη διάρκεια του διαβάσματος ο ρόλος του γονέα έμοιαζε με αυτόν του «μάνατζερ» ή του «ελεγκτή», τώρα οφείλει να μετατοπιστεί στον ρόλο του ασφαλούς καταφυγίου. Για να διευκολύνουν οι γονείς τη συναισθηματική αποσυμπίεση των εφήβων και να διαχειριστούν δημιουργικά τη «γκρίζα ζώνη» της αναμονής, προτείνονται οι ακόλουθες κατευθυντήριες γραμμές:

• «Νομιμοποίηση» του δικαιώματος στην απραγία: Επιτρέψτε στον έφηβο  να μην κάνει τίποτα για τις πρώτες εβδομάδες. Ο υπερβολικός ύπνος, η ανάγκη για αποστασιοποίηση και η άρνηση να συζητήσει για το μέλλον δεν είναι δείγματα αδιαφορίας, αλλά η φυσιολογική άμυνα του οργανισμού απέναντι στο ακαδημαϊκό burnout. Ο έφηβος χρειάζεται χρόνο για να «κατεβάσει στροφές».
• Θέστε ένα αυστηρό «εμπάργκο» στις συζητήσεις για τα γραπτά: Η ανακύκλωση των πιθανών λαθών και η συνεχής αναζήτηση των σωστών απαντήσεων στο διαδίκτυο συντηρούν το άγχος της αναμονής σε δυσλειτουργικά επίπεδα. Ενθαρρύνετε το παιδί να κλείσει αυτό το κεφάλαιο: «Ό,τι έγινε, έγινε. Τώρα κοιτάμε μπροστά».
• Αποσυνδέστε την αξία του παιδιού από τον βαθμό επίδοσης: Οι έφηβοι έχουν ανάγκη να ακούσουν καθαρά και ρητά ότι η αγάπη, η αποδοχή και η εκτίμηση των γονέων τους δεν κρίνονται από τα μόρια που θα συγκεντρώσουν. Η άνευ όρων αποδοχή δημιουργεί το απαραίτητο «δίχτυ ασφαλείας» για να τολμήσει ο έφηβος να κάνει τα πρώτα του αυτόνομα βήματα, χωρίς τον φόβο ότι θα σας απογοητεύσει. Επιβραβεύστε τη μακροχρόνια προσπάθεια και τη συνέπεια που επέδειξε, ανεξάρτητα από το τελικό αποτέλεσμα.
• Προωθήστε τη σταδιακή αυτονόμηση (το μηχανογραφικό ως εργαλείο): Η συμπλήρωση του μηχανογραφικού είναι η πρώτη επίσημη πράξη αυτονόμησης του εφήβου. Επιτρέψτε του να αναλάβει την ευθύνη των επιλογών του, να ζυγίσει τα εναλλακτικά σενάρια (Plan B και C) και να πάρει αποφάσεις. Η επιλογή σπουδών πρέπει να ανήκει στον ίδιο τον έφηβο, καθώς αυτή είναι η πρώτη του μεγάλη απόφαση ως αυτόνομος ενήλικας. Η σταδιακή απόσυρση του γονεϊκού ελέγχου είναι το πιο ξεκάθαρο μήνυμα εμπιστοσύνης: «Σε εμπιστεύομαι να σχεδιάσεις το μέλλον σου».
• Αναγνωρίστε το κοινωνικο-συναισθηματικό κενό ως βήμα ωρίμανσης: Μην προσπαθήσετε να «γεμίσετε» εσείς το πρωτόγνωρο συναισθηματικό κενό του εφήβου οργανώνοντάς του τη ζωή. Αφήστε τον να βιώσει αυτή τη μεταβατική σύγχυση. Το να μάθει να διαχειρίζεται το «δεν ξέρω ποιος είμαι και τι κάνω τώρα» είναι το πρώτο, απαραίτητο μάθημα για τη μετέπειτα ενήλικη ζωή του.

Επίλογος: Το Πρώτο Βήμα προς την Ενηλικίωση

Όταν σβήνουν τα φώτα των Πανελληνίων, η ζωή των εφήβων δεν σταματά. Τουναντίον, τώρα ξεκινά η ουσιαστική της φάση. Οι εξετάσεις αυτές, όσο σημαντικές και αν φαντάζουν στο εγχώριο εκπαιδευτικό και κοινωνικό σύστημα, δεν αποτελούν το τελικό προορισμό, αλλά έναν σταθμό σε μία μακρά διαδρομή. Η περίοδος της αποσυμπίεσης και της αναμονής είναι μια «χρυσή ευκαιρία» για την ελληνική οικογένεια που ταυτόχρονα δοκιμάζεται σε αυτή την ελεύθερη φαινομενικά περίοδο. Είναι η στιγμή που ο έφηβος καλείται να αντέξει την αβεβαιότητα και να αναμετρηθεί με το «κενό» της επόμενης μέρας, και ο γονιός καλείται να αποδείξει ότι μπορεί να εμπιστευτεί το παιδί του στο νέο του ξεκίνημα. Μαθαίνοντας στους νέους πώς να διαχειρίζονται τη σιωπή μετά την καταιγίδα, τους εξοπλίζουμε με μία από τις σημαντικότερες δεξιότητες ζωής: την ψυχική ανθεκτικότητα (resilience) απέναντι στις μεταβάσεις που θα ακολουθήσουν στην πορεία προς την ενηλικίωση.

---

Βιβλιογραφικές αναφορές

Feldman, R. S. (2011). Εξελικτική Ψυχολογία: Δια βίου ανάπτυξη (Επιστ. Επιμέλεια: Η. Γαλανάκη). Εκδ: Gutenberg, Αθήνα.

Lazaratou H, Anagnostopoulos DC, Vlassopoulos M, et al. Predictors and characteristics of anxiety among adolescent students: a Greek sample. Psychiatrike = Psychiatriki. 24(1):27-36. PMID: 23603266.

McLeod, S. (2018). Erik Erikson’s stages of psychosocial development. Simply psychology, 3(2), 1-3. 

Yusof, S. M. (2021). Identity and Adolescent Crisis. ResearchGate. Retrieved from:file:///C:/Users/user/Downloads/AdolescentPsychology_Assignment.pdf.