Ανοχή στη ματαίωση. Τι σημαίνει, γιατί είναι σημαντική και πώς θα την καλλιεργήσουμε σε παιδιά και εφήβους 

Γράφει στο efiveia.gr η Δρ. Αναπτυξιακής Ψυχολογίας – Ψυχοθεραπεύτρια Ευφροσύνη Αλεβίζου

Υποθέτω ότι όλοι έχετε γνωρίσει ανθρώπους που με την παραμικρή αναποδιά απογοητεύονται και παραιτούνται. Υποθέτω επίσης ότι όλοι έχετε γνωρίσει ανθρώπους που δεν το βάζουν κάτω, ακόμα και αν τους τυχαίνουν πολλές αναποδιές της ζωή. Ανθρώπους που επιμένουν, προσπαθούν, ξαναπροσπαθούν, μέχρι να πετύχουν τον στόχο τους, ή μέχρι να φτάσουν κοντά σε αυτό που είναι επιθυμητό για τους ίδιους, ή μέχρι να εφαρμόσουν ένα κατάλληλο, εναλλακτικό σχέδιο. Ας δούμε λοιπόν τι είναι αυτό που διαφοροποιεί την πρώτη περίπτωση ανθρώπων από τη δεύτερη: Ο κρίσιμος παράγοντας που κάνει τη διαφορά είναι ο βαθμός ανοχής στη ματαίωση.

Προσοχή όμως: Το χαρακτηριστικό αυτό δεν είναι χαρακτηριστικό προσωπικότητας. Δεν είναι μια γενετική προδιάθεση που έχουν οι άνθρωποι. Δεν γεννιόμαστε με αυτό. Τι είναι; Είναι μία ιδιότητα που την καλλιεργούμε και τη διαμορφώνουμε και την ενισχύουμε εμείς οι ίδιοι στην πορεία της ζωής μας. Και εδώ θα σας μιλήσω για τον ρόλο των γονέων, γιατί ο ρόλος του γονέα είναι ρόλος – κλειδί για το πώς τα παιδιά από πολύ μικρή ηλικία μαθαίνουν να ανέχονται τη ματαίωση. Ας μην ξεχνάμε ότι μέσα από οτιδήποτε επιτρέπει στα παιδιά να μάθουν να ανέχονται την ματαίωση, τους δίνεται η δυνατότητα να αποκτούν σταδιακά μεγαλώνοντας ψυχική ανθεκτικότητα.

Αρχικά θα σας ζητήσω να σκεφτείτε πώς είστε εσείς οι ίδιοι ως προς την ανοχή στην ματαίωση. Θα σας ζητήσω να σκεφτείτε για τους εαυτούς σας και να αξιολογήσετε το βαθμό ανοχής της ματαίωση που πιστεύετε ότι έχετε δείξει σε καταστάσεις στη ζωή που σας έχουν φέρει σε δύσκολη θέση. Σκεφτείτε απογοητεύσεις που βιώσατε. Σκεφτείτε σχέδια ζωής που δεν πήγαν όπως τα περιμένατε. Σκεφτείτε αναποδιές και ανατροπές και προκλήσεις και πώς αντιδράσατε σε αυτές. Με άλλα λόγια, σκεφτείτε αν οδηγηθήκατε σε παραίτηση και αποφυγή ή σε συγκάλυψη του συναισθηματικού πόνου και της δυσφορίας σας. Σκεφτείτε αν υιοθετήσατε στρατηγικές που να εκφράζουν αυτοκαταστροφικότητα ή επιθετικότητα προς τους οικείους σας ή αμυντικό κλείσιμο στον εαυτό σας, ή και όλα αυτά μαζί. Πόσο εύκολο ή δύσκολο ήταν για εσάς να ξαναπροσπαθήσετε; Πόσο εύκολο ή δύσκολο ήταν να είστε ανοιχτοί στο να αναλάβετε το ρίσκο μιας καινούργιας ενδεχόμενης απογοήτευσης και «αποτυχίας»;

Όπως έχετε ήδη καταλάβει, ο λόγος για τον οποίο σας ζητώ να αξιολογήστε τους εαυτούς σας, είναι επειδή, ως γονείς, αποτελείτε το πρότυπο για τα παιδιά σας. Άρα, αν εσείς παραιτείστε στην πρώτη αναποδιά, τότε μεταδίδετε στα παιδιά σας αυτή ακριβώς την στάση ζωής.

Αν κάνετε μια αναδρομή στη δική σας παιδική και εφηβική ηλικία είναι πολύ πιθανό να διαπιστώσετε ότι μέσα από τον τρόπο που εσείς μεγαλώσατε δεν έχετε μάθει να ανέχεστε τη ματαίωση με τρόπους που να σας επιτρέπουν ευέλικτες στρατηγικές και αποκατάσταση της εμπιστοσύνης προς τον εαυτό σας. Είναι πιθανό να διαπιστώσετε επίσης ότι αυτό το έλλειμμα σε επίπεδο συναισθηματικών δεξιοτήτων διαμόρφωσε τις αντιδράσεις σας στα γεγονότα ζωής με τρόπους που οδηγούν σε χαμηλό αυτοσυναίσθημα και εύκολη παραίτηση.

Μπορεί δηλαδή να διαπιστώνετε ότι δεν μάθατε να αντέχετε την απογοήτευση και τη ματαίωση από τις απρόβλεπτες, αρνητικές και δύσκολες καταστάσεις που πάντοτε προκύπτουν στη ζωή. Η διαπίστωση αυτή θα σας είναι χρήσιμη, γιατί θα σας βοηθήσει να αναλογιστείτε πώς σε διάφορες καταστάσεις θα μπορούσατε να είχατε λειτουργήσει διαφορετικά ως προς την αποδοχή και τη διαχείριση της απογοήτευσης. Να αναλογιστείτε όχι ενοχοποιώντας τον εαυτό σας όμως, αλλά με διάθεση να γνωρίσετε τον εαυτό σας και να αλλάξετε, δίνοντας την ευκαιρία για διαφορετικούς τρόπους διαχείρισης.

Έπειτα σας ζητήσω να αξιολογήσετε κατά πόσο θεωρείτε σημαντική την ανοχή στη ματαίωση και κατά πόσο έχετε εστιάσει σε αυτήν μεγαλώνοντας τα παιδιά σας.

Θα σας αποκαλύψω ότι η ανοχή στη ματαίωση είναι ένα πολύ σημαντικό συστατικό της συναισθηματικής ρύθμισης. Σκεφτείτε τι κάνουμε όταν δεν ανεχόμαστε την ματαίωση. Όταν δεν ανεχόμαστε τη ματαίωση, ενεργοποιούμε μηχανισμούς για την αντιμετώπιση των δυσκολιών που είναι δυσλειτουργικοί και σε ορισμένες περιπτώσεις αυτοκαταστροφικοί. Αντίθετα, όταν ανεχόμαστε τη ματαίωση χρησιμοποιούμε ευέλικτους και προσαρμοστικούς τρόπους για να αντιμετωπίσουμε τις δυσκολίες της ζωής.

Η εφηβεία είναι μία περίοδος της ζωής ιδιαίτερα ευάλωτη στη ματαίωση. Όπως γνωρίζετε, η εφηβεία χαρακτηρίζεται από σημαντικές νευροβιολογικές αλλαγές. Γνωρίζουμε ότι υπάρχει μία έλλειψη ισορροπίας ανάμεσα στις περιοχές του εγκεφάλου που ελέγχουν το συναίσθημα και στις περιοχές που είναι υπεύθυνες για τον έλεγχο των παρορμήσεων, τον σχεδιασμό και τη συναισθηματική ρύθμιση. Αυτό το έλλειμμα ισορροπίας οδηγεί σε έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις και συχνά σε έντονη έκφραση θυμού και απογοήτευσης από τους εφήβους. Αν ταυτόχρονα λάβουμε υπόψη μας το αυξημένο άγχος από στρεσογόνες ακαδημαϊκές πιέσεις και απαιτήσεις για ανταπόκριση σε νέες κοινωνικές συνθήκες, αν λάβουμε υπόψη την αυξημένη ανάγκη για διαμόρφωση συνεκτικού αισθήματος ταυτότητας και την αυξημένη ανάγκη για ανεξαρτησία, τότε διαπιστώνουμε ότι είναι ιδιαίτερα πιθανό για τους εφήβους να δυσκολεύονται στην ανοχή της ματαίωσης.

Γιατί χρειάζονται οι έφηβοι την ανοχή στη ματαίωση; Οι έφηβοι χρειάζεται να αναπτύξουν ανοχή στη ματαίωση γιατί όσο πιο ανθεκτικοί είναι στην ματαίωση, τόσο περισσότερο είναι σε θέση να διαχειρίζονται δυσκολίες χωρίς να παραιτούνται και χωρίς να λειτουργούν αυτοκαταστροφικά.

Πώς θα τους βοηθήσετε; Πρώτα μέσα από τη στάση ζωής που εσείς οι ίδιοι υιοθετείτε και μέσα από τους μηχανισμούς διαχείρισης των δυσκολίων που εσείς θέτετε σε εφαρμογή. Αν η δική σας στάση ζωής δεν εκφράζει ψυχραιμία απέναντι στις δυσκολίες και τις ανατροπές, τότε το μήνυμα που μεταδίδετε στα παιδιά σας είναι μια ανελαστική προσδοκία για τη ζωή. Ακόμα, αν οι μηχανισμοί που ενεργοποιείτε για τη διαχείριση των δυσκολιών και των απογοητεύσεων είναι δυσλειτουργικοί και αυτοκαταστροφικοί, τότε στερείτε από τα παιδιά σας την ευκαιρία να μάθουν να επιστρατεύουν θετικές δυνάμεις, να αξιοποιούν και τα λάθη τους και όλα τους τα συναισθήματα, όσο δύσκολα και αν είναι.

Άρα, αν δεν αποτελείτε πρότυπο για τα παιδιά σας ως προς την ανοχή στην ματαίωση, είναι καιρός να κάνετε κάποιες αλλαγές. Το αρνητικό σε αυτήν την περίπτωση είναι ότι έχετε χάσει πολύτιμο χρόνο. Ότι δεν έχετε επενδύσει στη διαμόρφωση ανοχής από την παιδική ηλικία. Το θετικό όμως είναι ότι οι έφηβοι βρίσκονται σε κατάλληλη ηλικία για συζήτηση μέσα από την οποία θα προκύψει η συνειδητοποίηση της σπουδαιότητας που έχει η ανοχή στην ματαίωση. Συζητήστε και βοηθήστε τους να κατανοήσουν πόσο σημαντικό είναι να μην αφήνουμε την απογοήτευση να καθορίζει τις επιλογές μας. Να μην αφήνουμε τη διάψευση των προσδοκιών να μετατρέπεται σε αποφυγή. Να τολμάμε να αναλαμβάνουμε την ευθύνη για τα λάθη μας. Να αναδιαπραγματευόμαστε πλευρές της ζωής μας με τρόπους που να οδηγούν στην καλύτερη διαχείρισή τους. Ιεραρχήστε μαζί με τα παιδιά σας την ανοχή στην ματαίωση ως μια σημαντική διάσταση της ζωής και διαμορφώσετε ένα τέτοιο κλίμα στην οικογένεια που να επιτρέπει την αξιοποίηση των δυσκολιών.

Θα χρειαστεί πιθανόν να γίνετε πιο ευέλικτοι. Να αναθεωρήσετε σημαντικές απόψεις σας για την «αποτυχία», για τα λάθη, για τη διαχείριση των δύσκολων καταστάσεων και των δύσκολων συναισθημάτων. Θα χρειαστεί να επαναπροσδιορίσετε προσδοκίες ζωής με πιο ελαστικό και ευέλικτο τρόπο. Θα βοηθήσετε έτσι και τους εφήβους να διαμορφώσουν ένα ρεαλιστικό σύστημα προσδοκιών, να μάθουν να υιοθετούν ευέλικτες στρατηγικές και να μην παραιτούνται. Πώς θα το κατορθώσετε; Αφήνοντας χώρο στη δική σας εμπειρία ζωής να γίνει εμπειρία μάθησης και ευκαιρία για δική σας αλλαγή.

Ένα «κόλπο» που θα σας προτείνω είναι να ρίξετε μία προσεκτική ματιά στη σχέση με το παιδί σας, προκειμένου να αντιληφθείτε πόσο αγχώνεστε για το πιθανό άγχος του παιδιού σας. Αφού αξιολογήσετε κατά πόσο το δικό σας άγχος σας κάνει υπερπροστατευτικούς, θα σας προτείνω το εξής: Όσο και αν ανησυχείτε, δώστε το περιθώριο στα παιδιά σας να κάνουν τα δικά τους λάθη. Μην επιτρέπετε στη δική σας υπερβολική ανησυχία και στο δικό σας υπερβολικό άγχος να καθορίζει τις επιλογές σας.

Στην πραγματικότητα, δεν χρειάζεται να ανησυχείτε υπερβολικά για το πώς τα παιδιά σας θα διαχειριστούν την απογοήτευση και τη ματαίωση. Αναλογιστείτε καταστάσεις στις οποίες τα παιδιά σας τα κατάφεραν μόνα τους σε μικρότερες ηλικίες. Αναλογιστείτε καταστάσεις που σας δημιούργησαν υπέρμετρο άγχος, ενώ τελικά διαπιστώσατε ότι τα παιδιά σας μπόρεσαν να ανταποκριθούν και να διαχειριστούν τις δυσκολίες. Θυμηθείτε ότι δεν χρειάζεται να μπαίνετε σε διαδικασίες άγχους για πράγματα που το παιδί σας τελικά θα καταφέρει να ολοκληρώσει μόνο του. Μην βιάζεστε να κάνετε εσείς πράγματα έτσι ώστε το παιδί σας να μην αγχωθεί και απογοητευτεί. Με αυτόν τον τρόπο θα βοηθήσετε τα παιδιά σας να μάθουν να αξιοποιούν τις εμπειρίες και τα λάθη τους.

Θα αναφερθώ εδώ στην περίπτωση που θα χρειαστεί να αποτρέψετε καταστάσεις και επιλογές: Φυσικά και θα παρέμβετε κατάλληλα αν τα λάθη των εφήβων εκφράζουν συμπεριφορές υψηλού ρίσκου που θέτουν σε κίνδυνο είτε τη ζωή τους, είτε την σωματική, συναισθηματική και κοινωνική τους ασφάλεια και ευημερία.

Σε κάθε διαφορετική περίπτωση, αφήστε τα παιδιά να κάνουν τα δικά τους λάθη. Αφήστε τα να διαχειριστούν τον συναισθηματικό και πρακτικό αντίκτυπο των λαθών τους. Βοηθήστε τα να μάθουν να αναγνωρίζουν και να αποδέχονται τα συναισθήματά τους. Να μάθουν να τα εκφράζουν με τρόπους που να προάγουν την ανθεκτικότητα και να μην εγκλωβίζονται σε δυσλειτουργικά σχήματα. Εμπιστευτείτε την δυνατότητα των παιδιών σας να διαχειριστούν τη ματαίωση και να μάθουν ότι στη ζωή υπάρχουν ανατροπές και ότι η στάση που υιοθετούμε απέναντι στις ανατροπές και τις απογοητεύσεις καθορίζει το επίπεδο της ψυχικής μας ανθεκτικότητας, μας κάνει με άλλα λόγια αρκετά ευέλικτους ώστε να μην χάνουμε την εμπιστοσύνη στον εαυτό μας.