ΔΕΠΥ και ανοχή στη ματαίωση. Παράγοντες κινδύνου και παράγοντες προστασίας – Ο ρόλος των γονέων

Γράφει στο efiveia.gr η Δρ. Αναπτυξιακής Ψυχολογίας – Ψυχοθεραπεύτρια Ευφροσύνη Αλεβίζου

Στο προηγούμενο σχετικό άρθρο μου στο efiveia.gr  («Ανοχή στη ματαίωση: Τι σημαίνει, γιατί είναι σημαντική και πώς θα την καλλιεργήσουμε σε παιδιά και εφήβους»), εξετάσαμε μαζί την ανοχή στη ματαίωση ως μια ιδιαίτερα σημαντική διάσταση της ζωής όλων μας. Επικεντρωθήκαμε, τόσο στην ενημερότητα ως προς την ανοχή των ενηλίκων στην ματαίωση, όσο και σε τρόπους με τους οποίους μπορούμε να την καλλιεργήσουμε και να την ενισχύσουμε.

Σήμερα θα αναφερθώ στην ιδιαίτερη αντιμετώπιση που χρειάζονται τα παιδιά και οι έφηβοι με ΔΕΠΥ ως προς την ανοχή στην ματαίωση. Όσα διαβάσατε στο προηγούμενο άρθρο μου ισχύουν και για τους γονείς μη νευροτυπικών παιδιών, όπως και όσα θα διαβάσετε σήμερα ισχύουν και για νευροτυπικούς και για μη νευροτυπικούς εφήβους. Θα δώσουμε όμως ιδιαίτερη έμφαση στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που καθιστούν τα παιδιά και τους εφήβους με ΔΕΠΥ ευάλωτους και κάνουν την ανοχή στην ματαίωση ακόμα πιο δύσκολη για εκείνους.

Γνωρίζουμε ότι για τα παιδιά και τους εφήβους με ΔΕΠΥ η ρύθμιση του συναισθήματος και των παρορμήσεων είναι ακόμα πιο δύσκολη σε σύγκριση με τον μέσο όρο των νευροτυπικών παιδιών και εφήβων, λόγω του διαφορετικού τρόπου με τον οποίο αναπτύσσεται ο εγκέφαλος και οι λειτουργίες του. Γνωρίζουμε ακόμα ότι οι έφηβοι με ΔΕΠΥ εμφανίζουν ιδιαίτερη ευαισθησία στην απόρριψη και δυσφορία που βιώνεται με σωματικά και συναισθηματικά επώδυνους τρόπους. Κάθε αποτυχία συμπεριλαμβανόμενου και του υποκειμενικού αισθήματος αποτυχίας και κάθε πραγματική και υποκειμενική απόρριψη μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα βαθύ συναισθηματικό πόνο που μακροπρόθεσμα αφήνει συναισθηματικές πληγές και σημάδια στον ψυχισμό του παιδιού και του εφήβου.

Επειδή τα παιδιά με ΔΕΠΥ λαμβάνουν από μικρή ηλικία επαναλαμβανόμενα μηνύματα ότι είναι «ενοχλητικά» για τον περίγυρο, επειδή λαμβάνουν μηνύματα ότι δεν τα «καταφέρνουν» αρκετά καλά, ότι είναι αφηρημένα, χαμένα, «στον κόσμο τους», ότι δεν είναι επαρκή στις σχολικές υποχρεώσεις, ίσως και ότι δεν είναι αρκετά συμπαθή και αποδεκτά από τους συνομηλίκους, δεν είναι απίθανο να φτάνουν στην εφηβεία έχοντας εσωτερικεύσει συσσωρευμένη αρνητική ανατροφοδότηση, που με τη σειρά της διαμορφώνει έναν εσωτερικό αρνητικό διάλογο με τον εαυτό που ορίζει τον τρόπο με τον οποίο οι έφηβοι στέκονται απέναντι στις προκλήσεις και τις δυσκολίες της ζωής τους.

Φανταστείτε λοιπόν σε τι ευάλωτη θέση βρίσκεται ο/η έφηβος που έχει εσωτερικεύσει ένα τέτοιο αίσθημα ανεπάρκειας. Φανταστείτε όμως ταυτόχρονα τον τεράστιο ρόλο που παίζει το περιβάλλον του εφήβου στην διαμόρφωση δεξιοτήτων που θα αυξήσουν την δυνατότητα για ανοχή στην ματαίωση και διαχείριση των προκλήσεων. Φανταστείτε τι τεράστια διαφορά δημιουργεί η διαμόρφωση ενός πλέγματος παραγόντων υποστήριξης γύρω από τον έφηβο. Φανταστείτε ακόμα τον δικό σας ρόλο στην υποστήριξη του εφήβου.

Αν αντιλαμβάνεστε ότι ο/η έφηβος διακατέχεται από αμφιβολίες για τον εαυτό του που λειτουργούν ως εμπόδιο στην ανάληψη πρωτοβουλιών, στη δοκιμή νέων καταστάσεων, στην ολοκλήρωση εργασιών που αναλαμβάνει, στην αναζήτηση υγιών σχέσεων με τον περίγυρο, τότε θα χρειαστεί να ρίξετε μια πολύ προσεκτική ματιά στο πώς οι ιδιαιτερότητες της ΔΕΠΥ έχουν διαμορφώσει ένα περιοριστικό ή και αυτοκαταστροφικό πλαίσιο για τον έφηβο.

Πρώτα θα διερευνήσετε τον δικό σας ρόλο στην εδραίωση της αρνητικής αναπαράστασης του εφήβου για τον εαυτό του. Και αφού ανακαλύψετε ποιες από τις στρατηγικές και τις στάσεις  από αυτές που έχετε υιοθετήσει ως τώρα δεν έχουν βοηθήσει, θα προσπαθήσετε να εντοπίσετε τι θα βοηθούσε, ώστε να ξεκινήσει σταδιακά το παιδί σας να χτίζει μια πιο ρεαλιστική εικόνα για τον εαυτό του και τις δυνατότητές του και έτσι να οδηγείται σε αίσθημα αισιοδοξίας που θα συμβάλλει στην ανοχή στην ματαίωση και στην ψυχική ανθεκτικότητα.

Θα σας δώσω μερικές ιδέες για να μπορέσετε να κάνετε τις απαραίτητες αλλαγές που θα δημιουργήσουν σταδιακά θετικό κλίμα στη οικογένεια, θετική αλληλεπίδραση μεταξύ σας και που θα διαμορφώσουν επίσης νοοτροπία ανάπτυξης (growth mindset), ώστε να απεγκλωβιστείτε όλοι από άκαμπτα αρνητικά πρότυπα που έχουν αυτοματοποιηθεί.

Πρώτα θα χρειαστεί να αλλάξετε τη δική σας νοοτροπία, οπτική, στάση και συμπεριφορά. Θα χρειαστεί να χαμηλώσετε εσείς τους τόνους, να είστε σε θέση να προβλέπετε πότε οι τόνοι ανεβαίνουν και πότε είναι πιθανό να ξεφύγουν οι καταστάσεις και να φροντίζετε να διατηρείτε τη δική σας ψυχραιμία με υπομονή και αποστασιοποίηση όπου χρειάζεται μέχρι να μπορέσετε να συζητήσετε και να αποκαταστήσετε την σχέση. Η έμφαση πρέπει πάντοτε να βρίσκεται στη σχέση και τη μεταξύ σας σύνδεση και όχι στη διόρθωση της συμπεριφοράς.

Αν τα παιδιά και οι έφηβοι δεν νιώθουν συνδεδεμένοι, τότε κάθε προσπάθεια για έλεγχο και τροποποίηση της συμπεριφοράς, πέφτει στο κενό. Δώστε στον/στην έφηβο να καταλάβει, μέσα από τη στάση και τις πράξεις σας, ότι είστε δίπλα του ως σύμμαχοι και συνεργάτες στην εξεύρεση λύσεων και όχι απέναντί του ως κριτές. Ο ρόλος σας δεν είναι ούτε να αποδείξετε ότι έχετε δίκιο, ούτε να κάνετε τον/την έφηβο να αισθανθεί άσχημα για τη συμπεριφορά του. Ο ρόλος σας είναι να συνεργαστείτε μαζί του και να καταστρώσετε μαζί σχέδια δράσης που να ταιριάζουν στο ιδιαίτερο προφίλ του παιδιού σας, που να αξιοποιούν με άλλα λόγια τις δυνάμεις του και να δίνουν λύσεις ταιριαστές προς τις αδυναμίες και τους περιορισμούς του.

Διατηρώντας την ψυχραιμία σας, αποτελείτε πρότυπο για το παιδί σας. Προσπαθήστε να μην κατηγορείτε, να μην ενοχοποιείτε, να μην παίρνετε τις δύσκολες καταστάσεις προσωπικά, να αποστασιοποιείστε όπου και όπως χρειάζεται, να πατάτε ένα κουμπί pause κάθε φορά που βλέπετε ότι τα πράγματα πάνε να βγουν εκτός ελέγχου και να παίρνετε μια βαθιά ανάσα πριν μιλήσετε, πριν σχολιάσετε, πριν δράσετε. Αν εσείς μάθετε να αναγνωρίζετε πώς πυροδοτείται ο θυμός σας και αν μάθετε να αναγνωρίζετε τις διαβαθμίσεις της συναισθηματικής φόρτισης πριν να  φτάσουν οι καταστάσεις στα άκρα, και πριν να βιώσετε εκρηκτικές αντιδράσεις και αλληλεπιδράσεις, τότε αυτό είναι κάτι που θα μπορέσει να κάνει και το παιδί σας.

Θυμηθείτε ότι εμείς αποτελούμε πρότυπο για τα παιδιά μας. Θυμηθείτε ακόμα ότι δεν μπορούμε να απαιτούμε συναισθηματική ρύθμιση για το παιδί μας αν εμείς δεν είμαστε σε θέση να ρυθμίζουμε το δικό μας συναίσθημα, τη δική μας παρόρμηση και τις δικές μας αντιδράσεις. Η λέξη – κλειδί είναι η συν-ρύθμιση. Αυτό είναι κάτι που ισχύει για όλα τα παιδιά, που ισχύει όμως σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό για τα παιδιά με ΔΕΠΥ.

Αποφύγετε τις συγκρούσεις, επιλέξτε και ιεραρχήστε την σπουδαιότητα των ζητημάτων για τα οποία αξίζει πραγματικά τον κόπο να έρθετε σε αντιπαράθεση. Αποφύγετε την αναμέτρηση δυνάμεων. Αποφύγετε το «κήρυγμα» την ώρα που η κατάσταση είναι φορτισμένη, καλύτερα συζητήστε αργότερα τι θα μπορούσε να είχε γίνει διαφορετικά και συμπεριλάβετε και τις δικές σας αντιδράσεις. Αποφύγετε την «ανάκριση» την ώρα που εκτυλίσσονται δύσκολες καταστάσεις και την ώρα που διαπιστώνετε ότι κάτι δεν έχει πάει καλά, όπως για παράδειγμα ότι το παιδί σας έχει παραβιάσει έναν κανόνα ή δεν έχει ανταποκριθεί σε μια υποχρέωση. Μιλήστε ήρεμα και χωρίς να απευθύνετε κατηγορίες, διατηρήστε τους χαμηλούς τόνους,  και φροντίστε να βρείτε την κατάλληλη στιγμή αργότερα ώστε να επανεξετάσετε μαζί το ζήτημα που προέκυψε.

Επενδύστε στην αποκατάσταση αλλά και την πρόληψη. Πώς μπορείτε να προλάβετε δύσκολες και εκρηκτικές καταστάσεις; Με το να δημιουργείτε μαζί με τον έφηβο ένα περιβάλλον προβλέψιμο και ασφαλές. Με το να αναλαμβάνετε ένα ρόλο υποστηρικτικό που να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες στις εκτελεστικές λειτουργίες και την οργάνωση. Σα να δημιουργείτε μια υπηρεσία «γραμματειακής υποστήριξης» που θα βοηθάει τον /την έφηβο να θυμάται υποχρεώσεις, να σπάζει μεγαλύτερες υποχρεώσεις σε μικρότερα βήματα, να αξιολογεί τον εαυτό του για κάθε βήμα που ολοκληρώνει, να σταματά και να επανεκτιμά δυνατά και αδύνατα σημεία στο σκεπτικό και στην προσέγγισή του.

Επειδή όπως είπαμε ήδη, το παιδί με ΔΕΠΥ φτάνει στην εφηβεία έχοντας δεχθεί και εσωτερικεύσει πολύ μεγαλύτερο αριθμό αρνητικών αλληλεπιδράσεων με το περιβάλλον του, και έχει μάθει αυτόματα να εστιάζει στα αρνητικά και να επαναφέρει έναν αρνητικό διάλογο με τον εαυτό σε κάθε περίσταση που τον φέρνει σε αμφιβολία και σε κάθε κατάσταση που βιώνει ως «αποτυχία», είναι πολύ πιθανό ως έφηβος να είναι αποθαρρυμένος. Αυτή του την αποθάρρυνση μπορεί να την μεταμφιέζει σε υπερβολική σιγουριά ή σε υπερβολική «αδιαφορία» ή σε υψηλού κινδύνου και αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές που υποκρύπτουν την ευαλωτότητά του και το αίσθημα ανεπάρκειας που έχει εσωτερικεύσει. Επειδή συμβαίνει αυτό, είναι υποχρέωση των ενηλίκων στο περιβάλλον του/της εφήβου να βοηθήσουν στην ανατροπή αυτής της κατάστασης. Πώς θα το πετύχετε; Με το να αυξάνετε, τόσο ποσοτικά, όσο και ποιοτικά στις θετικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ σας. Προσπαθήστε να επενδύσετε στον θετικό χρόνο μεταξύ σας, σε χρόνο που θα περάσετε χωρίς να αναφερθείτε σε υποχρεώσεις και εκκρεμότητες και χωρίς «γκρίνια». Μετακινηθείτε εσείς στο δικό σας σκεπτικό από το πώς «θα έπρεπε να ήταν τα πράγματα», και από το ποιο «θα έπρεπε» να είναι το παιδί σας, και από το πώς θα ήταν τα πράγματα καλύτερα αν το παιδί σας δεν ήταν «έτσι» και ήταν κάπως αλλιώς.

Με λίγα λόγια, αποδεχθείτε το παιδί σας μαζί με τους περιορισμούς του, προσέξτε όμως να μην το ταυτίζετε με τους περιορισμούς του. Ψάξτε, ανακαλύψτε και χαρείτε μαζί με το παιδί σας τις θετικές του πλευρές. Πολλές φορές η ΔΕΠΥ αντανακλά ελλείμματα στην προσοχή για παράδειγμα, που όμως αντισταθμίζονται από τη δυνατότητα για υψηλού επιπέδου επένδυση σε δραστηριότητες που κινούν το ενδιαφέρον, από μεγάλη κινητοποίηση για ζητήματα που έχουν προσωπικό νόημα και από δημιουργικότητα που συνοδεύεται από την μοναδική ματιά και τις μοναδικές δεξιότητες του ατόμου με ΔΕΠΥ.

Αν όλα αυτά δεν τα έχετε ανακαλύψει, είναι καιρός να τα ανακαλύψετε μαζί με τον/την έφηβο. Είναι καιρός να μάθετε και εσείς και το παιδί σας να εστιάζετε στα θετικά, αντί να εστιάζετε αποκλειστικά στα αρνητικά, όπως πιθανό κάνετε ως τώρα. Θα σπάσετε έτσι τον φαύλο κύκλο της ντροπής, της ενοχής και της επίκρισης και θα συμβάλλετε έτσι στο να μην κατακλύζεται τόσο συχνά ο έφηβος από μη διαχειρίσιμα, έντονα και δύσκολα συναισθήματα.

Αποκτήστε την συνήθεια να εστιάζετε στα θετικά μέσα στην καθημερινότητα. Επισημάνετε και συζητήστε κάθε τι θετικό που βλέπετε, όσο μικρό και αν είναι. Συζητήστε με τον/την έφηβο τι θα μπορούσε να είχε συμβεί και πώς μια δύσκολη, αρνητική ή και εκρηκτική κατάσταση αποτράπηκε τελικά μέσα από την συναισθηματική ρύθμιση και την διαφορετική επιλογή συμπεριφοράς που σπάζει το καθιερωμένο μοτίβο.

Με άλλα λόγια, εστιάστε και βοηθήστε και τον/την έφηβο να εστιάσει στην διαφορετική προσπάθεια, στην θετική επένδυση σε καταστάσεις, στην απόπειρα να δει τα πράγματα διαφορετικά και να τοποθετηθεί διαφορετικά και επιβραβεύστε αυτή ακριβώς την προσπάθεια και όχι απαραίτητα το αποτέλεσμα. Σταδιακά, αυτή η αναπλαισίωση της δικής σας στάσης, των δικών σας προσδοκιών και της δικής σας συμβολής στην επικοινωνία, θα μεταδώσουν το μήνυμα της άνευ όρων  αποδοχής στον έφηβο και θα αλλάξουν την αναπαράσταση και τη δική σας και του ίδιου για τον εαυτό του και την προσωπική του αξία.

Αυτά που σας προτείνω ισχύουν όπως προανέφερα και για τους νευροτυπικούς εφήβους. Επενδύουμε στα θετικά, καλλιεργούμε και ενισχύουμε δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων που δημιουργούν μακροπρόθεσμα εργαλεία διαχείρισης κρίσεων στη ζωή και ψυχική ανθεκτικότητα.

Τέλος, επενδύουμε στην ολιστική φροντίδα του εαυτού μας και των παιδιών μας με καλή διατροφή, αρκετό ύπνο και ξεκούραση, δημιουργικές και χαλαρωτικές δραστηριότητες και οτιδήποτε συμβάλλει στην ενσυνειδητότητα και την επίγνωση.