Είναι το παιδί μου θύμα ή θύτης της ενδοσχολικής βίας;

einai-to-paidi-mou-thima-i-thitis-tis-endosxolikis-viasΓράφει στο efiveia.gr η εκπαιδευτικός Βίλμα Μενίκη

Η ενδοσχολική βία είναι ένα φαινόμενο που παρατηρείται στα σχολεία και γίνεται αντικείμενο έρευνας και μελέτης τα τελευταία χρόνια. Προτείνονται λύσεις, δράσεις, παρεμβάσεις και πολυθεματικές προσεγγίσεις του προβλήματος. Η αναγνώριση των στοιχείων που την διέπουν και η κατάταξή τους σε συγκεκριμένες μορφές, είναι το πρώτο βήμα συνειδητοποίησης του προβλήματος και της επίλυσής του.

Η ενδοσχολική βία εκδηλώνεται με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους:

  • Λεκτική βία (προσβλητικά και ειρωνικά σχόλια, χλευασμός, κοροϊδία)
  • Ψυχολογική βία (απαξίωση, υπονοούμενα, ψευδή και αποσταθεροποιητικά σχόλια,εκβιασμοί)
  • Σωματική βία (χτυπήματα, σπρωξιές, τσιμπιές, κλωτσιές)
  • Οικονομική βία (βίαιος δανεισμός και καταστροφή πραγμάτων, κλοπή)
  • Σεξουαλική βία (χειρονομίες και υπονοούμενα σεξουαλικού περιεχομένου, σωματική παρενόχληση, ανεπιθύμητα αγγίγματα)
  • Ηλεκτρονική βία ( δημοσίευση φωτογραφιών, ειδήσεων, προσωπικών δεδομένων χωρίς τη συγκατάθεση του προσώπου).

Στην ενδοσχολική βία παίζουν σημαντικό ρόλο από μέρους των παιδιών, οι 3 εξής κατηγορίες:

  1. Τα παιδιά που ασκούν βία
  2. Τα παιδιά που υφίστανται βία
  3. Τα παιδιά παρατηρητές, παρατηρήτριες

Το παιδί που ασκεί βία, εκδηλώνει μία έντονη ιδιόρρυθμη συμπεριφορά, εντός κι εκτός σχολείου, δηλ. στο σπίτι, στη γειτονιά, στο παιχνίδι. Ανεξέλεγκτος θυμός, οργή, λύπη, απογοήτευση, νεύρα, ανησυχία, ανυπομονησία, καταστροφή πραγμάτων, ειρωνείες, κοροϊδευτικά σχόλια, εμμονή με τα αρνητικά στοιχεία των άλλων, ρατσιστικά και σεξιστικά σχόλια, απαξιωτικές εκφράσεις, βρισιές, υπονοούμενα, διάθεση υπονόμευσης των άλλων, συνειδητά ψέματα για να διαβάλλει τους άλλους και άλλες, πολύ έντονη ζήλεια και φθόνος, πολύ μεγάλη άνεση στη σωματική έκφραση,  επιθετικά χτυπήματα είναι μερικά από τα συνηθέστερα χαρακτηριστικά συμπεριφοράς  του παιδιού που τείνει να εκδηλώσει βία. Βέβαια δεν συνεπάγεται ότι παιδιά που έχουν τα παραπάνω χαρακτηριστικά, ότι θα συμπεριφερθούν και βίαια.  Όλα τα παραπάνω ή και μερικά από αυτά, αποτελούν μία σημαντική βάση ώστε να εδραιώσουν  και να τροφοδοτήσουν μία βίαιη συμπεριφορά. Ανέκφραστα συναισθήματα του παιδιού, μη ικανοποιημένες ανάγκες του, έλλειψη διαλόγου μαζί του, άγνοια των επιθυμιών του, άρνηση των δικαιωμάτων του, έντονη κριτική εναντίον του, αποδοκιμασία, κλίμα φόβου και βίας στην οικογένεια, υπέρμετρη αυτοπεποίθηση ή χαμηλή αυτοεκτίμηση, επιβράβευση των ανδρικών ρόλων ως σκληροί και δυνατοί, είναι μερικοί από τους κυριότερους λόγους όπου εκδηλώνεται μία επιθετική συμπεριφορά προς τρίτους.

Το παιδί αντίστοιχα που υφίσταται βία, συνήθως συμπεριφέρεται με πιο εσωστρεφή τρόπο. Παρουσιάζει συμπτώματα αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς, δεν προσέχει τον εαυτό του, απομονώνεται, ντρέπεται πολύ, δεν συμμετέχει σε ομαδικές δραστηριότητες, δεν έχει εύκολα οπτική επαφή με τις άλλες και άλλους, κλείνεται πολύ στον εαυτό του,  παρουσιάζει μεγάλη πτώση στη σχολική του επίδοση, εκδηλώνει ψυχοσωματικές δυσχέρειες, που δεν εμφάνιζε πριν, όπως έντονη ταχυπαλμία, ανορεξία, εφίδρωση, πανικό, εκνευρισμό, θλίψη, αυτοκαταστροφικές σκέψεις, ζαλάδες και πονοκεφάλους. Και σε αυτήν την περίπτωση, δεν σημαίνει ότι παιδιά που έχουν τα παραπάνω συμπτώματα, είναι σίγουρα και θύματα βίας.

Οι παρατηρήτριες και οι παρατηρητές ενδοσχολικών συγκρούσεων,  έχουν μία θέση η οποία είναι πολύ σημαντική αλλά δεν τονίζεται αρκετά από το σχολικό περιβάλλον. Σίγουρα δεν αποτελούν την αιτία των  ρήξεων, κατέχουν όμως κομβική θέση στην αντιμετώπιση και την πρόληψη της βίας. Η ουδέτερη παρατήρηση επιθετικών συμπεριφορών που συνοδεύεται από σιωπή και μη δημοσιοποίηση, οδηγεί στη διατήρηση και την ενδυνάμωση τέτοιων βίαιων συμπεριφορών. Τα παιδιά που ασκούν βία, βασίζονται στη σιωπή των άλλων, στην έλλειψη παρέμβασης όσων τους παρατηρούν, επιζητούν την αποχή, δημιουργούν αποπροσανατολιστικό κλίμα και αυτό τους ενθαρρύνει να συνεχίσουν ανενόχλητοι τη βίαιη συμπεριφορά τους. Αντίστοιχα, όσες και όσοι υφίστανται βία, όταν οι άλλες και οι άλλοι σιωπούν, δεν τους υπερασπίζονται και απλά τους κοιτούν, αυτό οδηγεί συνήθως στο να απομονώνονται περισσότερο να κλείνονται στον εαυτό τους και να νιώθουν πιο έντονα ενοχή και ντροπή. Επομένως, η σιωπή και η ουδέτερη στάση των τρίτων προσώπων απέναντι σε βίαιο περιστατικό, είναι μία πρακτική συνενοχής και αποδοχής αυτής της  βίαιης συμπεριφοράς. Και στην ουσία παίρνουν θέση υπέρ αυτών που ασκούν βία.

Όλες οι παραπάνω συμπεριφορές αποτελούν σημάδια ενδοσχολικής βίας και μπορούν να προβλεφθούν με κατάλληλο τρόπο. Η κυριότερη και πιο αξιόπιστη πηγή είναι να μιλήσει το ίδιο το παιδί που εμπλέκεται σε παρόμοια περιστατικά, να επιβεβαιώσει ή όχι, την εμπλοκή του  και ποια θέση έχει στην ενδοσχολική βία. Αυτό  συνεπάγεται ένα κλίμα εμπιστοσύνης  και ασφάλειας, απαραίτητες προϋποθέσεις, για να εκφραστεί ένα παιδί και να μπορέσει να μιλήσει για τα συναισθήματά του και τις ανάγκες του.

Ο ρόλος των εκπαιδευτικών και των γονέων, είναι καθοριστικός για την πρόληψη και την επίλυση των ενδοσχολικών συγκρούσεων.  Αυτό που πρέπει να τονιστεί είναι ότι σε κάθε περίπτωση χρειάζεται να διερευνηθεί ένα βίαιο περιστατικό από όλες τις πλευρές, δηλ. από μέρους των παιδιών, των γονέων, των εκπαιδευτικών, των συνθηκών ζωής όσων εμπλέκονται, να ληφθούν υπόψη όλες οι παράμετροι, επειδή οι συμπεριφορές των μαθητριών και των μαθητών είναι αποτέλεσμα πολλών και ποικίλων παραγόντων. Μόνο μέσα από μία ολιστική και πολυπρισματική προσέγγιση υπάρχει η ελπίδα να εκλείψουν οι βίαιες συμπεριφορές.

Απαραίτητες προϋποθέσεις για την πρόληψη και την επίλυση της ενδοσχολικής βίας:

  • Αίσθημα ασφάλειας και εμπιστοσύνης στο σχολείο και στην οικογένεια
  • Μηνιαίες επαναληπτικές εκδηλώσεις και συζητήσεις για την ενδοσχολική βία
  • Μηνιαίες συναντήσεις γονέων και εκπαιδευτικών προς ενημέρωση όλων
  • Πρόγραμμα της Σχολικής Διαμεσολάβησης για την επίλυση των συγκρούσεων
  • Ομαδικές μαθητικές δραστηριότητες που να προάγουν το σεβασμό και το διάλογο
  • Μηνιαίες προβολές σχετικών ταινιών και ανάλυση των λύσεων που προτείνονται
  • Εμπλοκή των 5μελών μαθητικών συμβουλίων και του 15μελούς
  • Συνεργασία με φορείς που ασχολούνται με το θέμα και παρέχουν βοήθεια
  • Ενημέρωση από ειδικούς και ειδικές στην ειρηνική επικοινωνία των ανθρώπων
  • Βιωματικά και διαδραστικά εργαστήρια ενδυνάμωσης των παιδιών