Μεγαλώνοντας υπό πίεση: Όταν η Εφηβεία συναντά τις Πανελλήνιες

Γράφει στο efiveia.gr η Κλινική Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια Μαρσήλια Κρανιώτη

1.Εισαγωγή

Η εφηβεία αποτελεί μια περίοδο έντονων ψυχολογικών και σωματικών αλλαγών, όπου οι νέοι αναζητούν την ταυτότητά τους, δοκιμάζουν τα όριά τους, προσπαθούν να διαμορφώσουν το μέλλον τους και να αποκτήσουν τη θέση τους στον κόσμο. Σε συμβολικό επίπεδο, ο έφηβος βρίσκεται «εγκλωβισμένος» ανάμεσα στην ανέμελη παιδική ηλικία και τη γεμάτη ευθύνες ενήλικη ζωή και η εφηβεία αποτελεί ακριβώς αυτή τη «γέφυρα» μεταξύ τους. Μέσα σε αυτή την ήδη απαιτητική φάση, οι Πανελλήνιες Εξετάσεις εμφανίζονται ως μια καθοριστική δοκιμασία, για την οποία συχνά καλλιεργείται η πεποίθηση ότι μπορεί να καθορίσει το μέλλον μέσα σε λίγες μόνο μέρες.  Πρόκειται για μια αντίφαση, καθώς ζητείται από έναν άνθρωπο που ακόμη δεν έχει ωριμάσει πλήρως να ανταπεξέλθει σε διαδικασίες υψηλής ψυχικής πίεσης και έντασης. Οι Πανελλήνιες εισάγουν, δηλαδή, επιπλέον πίεση, δημιουργώντας ένα σύνθετο ψυχολογικό τοπίο που απαιτεί κατανόηση και υποστήριξη.

Μετά την πανδημία COVID-19, οι μαθητές κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν επιπλέον δυσκολίες, όπως μειωμένη συγκέντρωση, δυσκολία στην αποστήθιση, ελλιπή αντοχή και περιορισμένη ικανότητα να ανταποκριθούν σε μη ψηφιακές δραστηριότητες, όπως το διάβασμα λόγω της έντονης έκθεσής τους στις οθόνες (ηλεκτρονικά παιχνίδια, smartphones, scrolling στα social media). Αυτές οι στρατηγικές αποφυγής προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση αλλά κρατούν το άγχος ζωντανό, με αποτέλεσμα αρκετοί έφηβοι να δυσκολεύονται περισσότερο να προσαρμοστούν στις απαιτήσεις των εξετάσεων και να βιώνουν μειωμένη ψυχική ανθεκτικότητα.

2. Ψυχολογικές πτυχές των Πανελληνίων

Άγχος και φόβος

Οι Πανελλήνιες είναι μια ταυτόχρονη προσπάθεια χιλιάδων μαθητών. Γενικά, η ψυχολογία των ανθρώπων διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από το συναίσθημα του περιβάλλοντός τους, πόσο μάλλον των μαθητών. Έτσι, ο φόβος και η πίεση των άλλων ενισχύουν τα δικά μας συναισθήματα. Πολλοί έφηβοι αισθάνονται ότι «αν οι άλλοι αγχώνονται τόσο πολύ, τότε πρέπει κι εγώ να κάνω το ίδιο», ακόμη κι αν προσωπικά θα μπορούσαν να διατηρήσουν μια πιο ισορροπημένη στάση. Το άγχος στις Πανελλήνιες μπορεί να είναι δημιουργικό – κινητοποιεί, ενισχύει τη μνήμη και την προσοχή ή παραλυτικό – μειώνει τη συγκέντρωση, προκαλεί σωματικά και συναισθηματικά συμπτώματα όπως ευερεθιστότητα, ταχυκαρδία, κλάμα. Ο φόβος αφορά συγκεκριμένη απειλή, ενώ το άγχος αφορά λιγότερο ορατές, συμβολικές απειλές που σχετίζονται με την αξία του εαυτού ή την αποδοχή των σημαντικών άλλων.

Δυσλειτουργικές σκέψεις

Παραδείγματα αρνητικών σκέψεων που αυξάνουν το άγχος:

“Πρέπει να γράψω καλά”

“Δεν θα γράψω όσο θέλω”

“Τίποτα δεν είναι αρκετό”

Η πρώτη φράση αποτελεί μία απόλυτη απαίτηση του εαυτού και καμία παρέκκλιση από τον στόχο του, η δεύτερη θα μπορούσε να μεταφραστεί ως μία αρνητική υπόθεση ή πρόβλεψη για το μέλλον ενώ η τρίτη φράση αφορά την ακινητοποίηση, το αίσθημα απελπισίας και παραίτησης. Τέτοιου τύπου σκέψεις παγιδεύουν τον έφηβο σε έναν φαύλο κύκλο ανασφάλειας. Η ερμηνεία των συνθηκών, όπως η διατύπωση του Carl Rogers σχετικά με την ανθρωπιστική προσέγγιση της οποίας αποτελεί θεμελιωτής «δεν είναι τα πράγματα που μας περιορίζουν, αλλά οι σκέψεις που έχουμε για αυτά» αλλά και εκείνη του Επίκτητου που είπε ότι «δεν ταράζουν τα γεγονότα τους ανθρώπους, αλλά η ερμηνεία τους» παίζουν καθοριστικό ρόλο στο άγχος των μαθητών, είναι αυτή που δημιουργεί πίεση, όχι η ίδια η διαδικασία.

3. Παράγοντες που ενισχύουν το άγχος στις Πανελλήνιες

Οι Πανελλήνιες Εξετάσεις αποτελούν μια διαδικασία που ενισχύει σημαντικά το άγχος των μαθητών, καθώς συνδυάζει πολλαπλές ψυχολογικές πιέσεις. Αρχικά, η συμμετοχή χιλιάδων μαθητών δημιουργεί μια αίσθηση μαζικής προσπάθειας που επιβαρύνει την ψυχολογία των εφήβων. Η ένταση που βιώνουν οι συνομήλικοί τους λειτουργεί ως καθρέφτης, ενισχύοντας το προσωπικό τους άγχος και οδηγώντας σε συγκρίσεις με βάση το πώς φαίνεται να νιώθουν ή να αποδίδουν οι άλλοι. Οι μαθητές συγκρίνουν τον εαυτό τους με συμμαθητές που έχουν εντελώς διαφορετικές ικανότητες, εμπειρίες και οικογενειακές συνθήκες. Αυτή η σύγκριση είναι εκ των πραγμάτων άνιση και συχνά οδηγεί στη σκέψη: «ακείνος γράφει καλύτερα, άρα δεν έχω πιθανότητες» ή «Αν δεν κάνω ό,τι κάνει ο άλλος, σημαίνει ότι υστερώ». Η εστίαση μετατρέπεται από την ατομική πρόοδο σε μια παράλογη μετρική επιτυχίας. Σε αυτό προστίθεται ο ανταγωνισμός, ο οποίος συχνά οδηγεί σε παράλογες συγκρίσεις μεταξύ παιδιών με εντελώς διαφορετικό χαρακτήρα, ικανότητες και ρυθμό ανάπτυξης. Η προσπάθεια να «ταιριάξει» κάποιος σε έναν υποτιθέμενο κοινό τρόπο επιτυχίας δημιουργεί έντονα αισθήματα ανεπάρκειας.

Επιπλέον, ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία και πολλές φορές η οικογένεια παρουσιάζουν τις Πανελλήνιες, ως ένα καθοριστικό πέρασμα για την επαγγελματική και κοινωνική καταξίωση, ενισχύει την πίεση στους μαθητές. Η σύνδεση των εξετάσεων με το «μέλλον» και την πιθανότητα οικονομικής ή επαγγελματικής σταθερότητας συμβάλλει στην αύξηση του άγχους, ειδικά σε μια εποχή που η αβεβαιότητα κυριαρχεί. Η ίδια αυτή αβεβαιότητα εκδηλώνεται και σε πιο πρακτικό επίπεδο: αμφιβολίες για το αν η προετοιμασία είναι επαρκής, για το επίπεδο δυσκολίας των θεμάτων, για τη διακύμανση των βάσεων ή για το τι τελικά αξιολογείται. Αυτοί οι παράγοντες ενισχύουν την ψυχολογική ένταση, καθώς οι μαθητές αισθάνονται ότι πολλά βρίσκονται έξω από τον έλεγχό τους. Η εξέταση, λοιπόν, δεν βιώνεται ως μια διαδικασία αξιολόγησης γνώσεων αλλά ως η «στιγμή της κρίσης» για την οποία οι γονείς, το σχολείο και η κοινωνία έχουν μιλήσει και συνεχίζουν να μιλούν.

Ο μαθητής αντιμετωπίζει πολλές πηγές αβεβαιότητας: αν τα θέματα θα είναι εύκολα ή δύσκολα, αν ο αξιολογητής θα βαθμολογήσει ευνοϊκά, αν οι βάσεις θα ανέβουν, αν ο ίδιος θα είναι σε καλή ψυχική κατάσταση τη μέρα των εξετάσεων. Ένας ακόμη παράγοντας που προστίθεται σε όλες τις παραπάνω σκέψεις και εντείνει το άγχος είναι οι μη ξεκάθαροι στόχοι. Όταν ο μαθητής δεν έχει σαφή εικόνα του τι θέλει να πετύχει, δυσκολεύεται να οργανώσει την προσπάθειά του, να θέσει προτεραιότητες και να διαχειριστεί αποτελεσματικά τον χρόνο και την ενέργειά του. Η ασάφεια του στόχου οδηγεί συχνά σε αποδιοργάνωση και ανασφάλεια και η προσπάθεια του εφήβου γίνεται χαοτική και γεμάτη άγχος. Τέλος, ο χρονικός περιορισμός της διαδικασίας λειτουργεί ως καταλύτης άγχους. Η ύπαρξη ενός συγκεκριμένου «τέλους», μιας ημερομηνία που δεν μετακινείται, το αίσθημα ότι η ημέρα και η ώρα των εξετάσεων «κρίνουν τα πάντα» ενισχύει σημαντικά την πίεση, καθώς οι μαθητές νιώθουν ότι ο χρόνος προετοιμασίας δεν είναι ποτέ αρκετός και ότι όλα συμπυκνώνονται σε μια μοναδική, καθοριστική στιγμή. Πολλοί νιώθουν πως χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να νιώσουν ασφαλείς, κάτι που ενισχύει την ψυχική πίεση.

4. Στρατηγικές αυτορρύθμισης για τους μαθητές

Η αυτορρύθμιση είναι η ικανότητα να συνειδητοποιούμε τι συμβαίνει μέσα μας στο παρόν και να επαναφέρουμε τον εαυτό μας σε λειτουργική ισορροπία. Αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που βοηθούν τους μαθητές να διαχειριστούν το άγχος των Πανελληνίων και να ενισχύσουν την απόδοσή τους. Η διαδικασία αυτή θα μπορούσε να ξεκινήσει από την οργάνωση της μελέτης και της ύλης. Χρησιμοποιώντας, για παράδειγμα, διαφορετικά χρώματα για τα βασικά σημεία και κρατώντας ξεχωριστές σημειώσεις για όσα δυσκολεύουν περισσότερο, οι μαθητές μπορούν να δημιουργήσουν ένα δομημένο πλαίσιο μάθησης που διευκολύνει την επανάληψη. Η παρακολούθηση της προόδου, των βαθμολογιών και των λαθών βοηθά τους εφήβους να αποκτήσουν ρεαλιστική εικόνα των δυνατοτήτων και των αδυναμιών τους, γεγονός που ενισχύει την αυτό-αποτελεσματικότητα και μειώνει την αβεβαιότητα. Επίσης, στα παραπάνω θα μπορούσε να προστεθεί και η αποφυγή του διαβάσματος μέχρι αργά το βράδυ.

Σημαντική είναι και η σωστή διαχείριση του χρόνου. Η συνεχής μελέτη χωρίς διάλειμμα όχι μόνο δεν αυξάνει την απόδοση, αλλά επιβαρύνει τη μνήμη και τη συγκέντρωση. Μικρές παύσεις, ένας σύντομος περίπατος ή λίγη σωματική άσκηση μπορούν να λειτουργήσουν ως φυσικοί ρυθμιστές του άγχους, επιτρέποντας στο μυαλό να «αναπνεύσει» και να επιστρέψει πιο καθαρό και δεκτικό στη μελέτη. Παράλληλα, η ισορροπημένη καθημερινότητα αποτελεί θεμέλιο της αυτορρύθμισης. Μια σταθερή διατροφή, επαρκής ύπνος 7–9 ωρών και τακτική σωματική δραστηριότητα συμβάλλουν ουσιαστικά στη μείωση του στρες και στη διατήρηση υψηλών επιπέδων ενέργειας. Η φροντίδα του σώματος λειτουργεί ως βάση πάνω στην οποία μπορεί να στηριχθεί η ψυχική ανθεκτικότητα και η μαθησιακή προσπάθεια.

Εξίσου καθοριστική είναι η διαχείριση των αρνητικών σκέψεων. Φράσεις όπως «δεν θα τα καταφέρω» συχνά οδηγούν σε παραλυτικό άγχος και καθήλωση σε αυτές αντί για κινητοποίηση και δράση, ενώ η αντικατάστασή τους με πιο ρεαλιστικές και υποστηρικτικές σκέψεις βοηθά τον μαθητή να επαναφέρει την προσοχή του στο παρόν και σε όσα μπορεί πραγματικά να ελέγξει. Η ικανότητα να εστιάζει κάποιος στο «εδώ και τώρα» μειώνει την ψυχική ένταση και βοηθά στη σταθεροποίηση της απόδοσης.

Τέλος, σημαντική πλευρά της αυτορρύθμισης είναι η απενοχοποίηση της διαδικασίας. Οι Πανελλήνιες δεν αποτελούν μέτρο προσωπικής αξίας ούτε καθορίζουν το σύνολο της πορείας ενός νέου ανθρώπου. Η αποδοχή του γεγονότος ότι η πιθανότητα αποτυχίας είναι μέρος κάθε απαιτητικής προσπάθειας βοηθά τους μαθητές να λειτουργήσουν με μεγαλύτερη ψυχραιμία. Η δημιουργία ενός εναλλακτικού σχεδίου (Plan B) ενισχύει την αίσθηση ελέγχου και μειώνει τον φόβο της αβεβαιότητας. Όταν οι μαθητές μαθαίνουν να διαβάζουν για το προσωπικό τους όφελος και όχι για να ανταποκριθούν στις προσδοκίες των άλλων ή στον ανταγωνισμό, η διαδικασία της προετοιμασίας γίνεται πιο ουσιαστική, πιο βιώσιμη και λιγότερο ψυχοφθόρα.

5. Ρόλος Γονέων

Ο ρόλος των γονέων κατά την περίοδο των Πανελληνίων είναι καθοριστικός, όχι όμως με τη μορφή της πίεσης, αλλά της στήριξης. Οι έφηβοι χρειάζονται ένα περιβάλλον που λειτουργεί ως «μαξιλάρι», ένα σταθερό σημείο αναφοράς στο οποίο μπορούν να ακουμπήσουν χωρίς φόβο κριτικής ή επιτήρησης. Η επικύρωση των συναισθημάτων τους – ακόμη και των αρνητικών – αποτελεί βασικό στοιχείο υποστηρικτικής γονεϊκής στάσης, καθώς τους επιτρέπει να εκφράζονται ελεύθερα και να ανακουφίζονται ψυχικά.

Το επόμενο σημαντικό στοιχείο είναι η εμπιστοσύνη. Οι γονείς οφείλουν να ενθαρρύνουν τα παιδιά να επιλέξουν σπουδές με βάση τις επιθυμίες των παιδιών τους, τα ταλέντα και τα όνειρά τους, και όχι σύμφωνα με το κοινωνικό κύρος ή τις προσωπικές φιλοδοξίες της οικογένειας. Η πίεση για επιλογές που δεν ανήκουν στον ίδιο τον έφηβο μπορεί να διαμορφώσει ένα κλίμα άγχους και εσωτερικής σύγκρουσης. Είναι εξίσου σημαντικό να θυμούνται οι γονείς ότι η αποτυχία στις Πανελλήνιες δεν ισοδυναμεί με αποτυχία στη ζωή, ούτε για το παιδί ούτε για τους ίδιους. Η σύνδεση του γονεϊκού ρόλου με την επίδοση του παιδιού δημιουργεί ένα περιβάλλον υπερβολικών προσδοκιών, το οποίο τελικά επιβαρύνει και τις δύο πλευρές.

Παράλληλα, οι γονείς λειτουργούν ως πρότυπα. Η διαφάνεια σχετικά με προσωπικά παραδείγματα αποτυχιών, δυσκολιών και τελικά επιτυχιών μπορεί να βοηθήσει τα παιδιά να αντιληφθούν ότι η ζωή δεν είναι μονοδιάστατη και ότι τα πισωγυρίσματα αποτελούν φυσικό μέρος της εξελικτικής πορείας. Επιπλέον, η συζήτηση εναλλακτικών λύσεων και η δημιουργία ενός ρεαλιστικού Plan B μειώνουν την αίσθηση αδιεξόδου και ενισχύουν την ψυχική ανθεκτικότητα του εφήβου.

Τέλος, εξίσου σημαντική είναι η διαχείριση του άγχους των ίδιων των γονέων. Όταν ένας γονιός καταφέρνει να ρυθμίζει τα δικά του συναισθήματα, είτε μέσω αναπνοών, είτε μέσω χαλαρωτικών δραστηριοτήτων, είτε μέσω συμβουλευτικής διαδικασίας με κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας, τότε μπορεί να προσεγγίζει πιο ήρεμα και υποστηρικτικά το παιδί. Αντίθετα, οι συνεχείς φράσεις όπως «μην αγχώνεσαι» συχνά εκλαμβάνονται ως υποτίμηση των συναισθημάτων του εφήβου και αυξάνουν την πίεση αντί να τη μειώνουν. Η σταθερή παρουσία, η κατανόηση και η γνήσια υποστήριξη είναι οι πιο αποτελεσματικοί τρόποι με τους οποίους οι γονείς μπορούν να συμβάλουν στην ψυχική ανθεκτικότητα και την ισορροπία του παιδιού τους. Οι γονείς δε θα πρέπει να ξεχνούν ότι ο έφηβος είναι αυτός που δίνει εξετάσεις, όχι οι ίδιοι και να μην ταυτίζουν την επιτυχία του παιδιού με τη δική τους επάρκεια.

6. Συμπέρασμα

Η εφηβεία και οι Πανελλήνιες συναντώνται σε ένα σημείο με έντονη ψυχολογική φόρτιση αλλά και βαθιά δυνατότητα ωρίμανσης, μία διαμορφωτική εμπειρία. Με ρεαλιστικές προσδοκίες, ειλικρινή υποστήριξη, κατανόηση των ορίων και εμπιστοσύνη στην ατομική πορεία κάθε παιδιού, η εμπειρία των εξετάσεων μπορεί να γίνει όχι μόνο μια δοκιμασία αλλά και αφετηρία για προσωπική ανάπτυξη, ενδυνάμωση και αυτογνωσία. Το σημαντικότερο είναι να θυμόμαστε ότι η αξία του εφήβου δεν καθορίζεται από τις Πανελλήνιες, αλλά από τις επιλογές, τις προσπάθειες και τη διαχείριση των προκλήσεων που θα αντιμετωπίσει. Η αποτυχία στις Πανελλήνιες δεν ισοδυναμεί με αποτυχία στη ζωή αλλά ούτε και η επιτυχία σε αυτές με προδιαγεγραμμένη επιτυχία στη μετέπειτα πορεία ενός ατόμου.

---

7. Βιβλιογραφία

Ελληνόγλωσση

Καθημερινή.  Εφηβεία: Πώς μεγαλώνουμε παιδιά σήμερα – οι συγκρούσεις, τα ψέματα, οι εθισμοί, το σεξ. Δημοσιεύτηκε στις 30/3/2025.

Λεονταρή Α., & Γιαλαμάς Β. (2020). Το άγχος των εξετάσεων, η αυτοαντίληψη και η σχολική επίδοση. Psychology: The Journal of the Hellenic Psychological Society, 3(3), 20–39. https://doi.org/10.12681/psy_hps.24206.

Ξενόγλωσση

Alsaigh, R. R., Assas, G. E., Yahia, N. H., Sharaf, N. F., Shaikh, S. F., Alghamdi, H. M., … & Alghamdi, S. A. (2022). The relationship between screen time exposure and the presence of anxiety-related disorders among adolescents during the COVID-19 pandemic: A cross-sectional study. Belitung Nursing Journal, 8(3), 251.

Antoniou, P., et al. (2022). The impact of COVID-19 on learning and concentration in secondary school students. Educational Psychology, 42(6), 725–741.

George, A. S. (2024). Exam season stress and student mental health: An international epidemic. Partners Universal International Research Journal, 3(1), 138-149.

Sakka, S., Nikopoulou, V. A., Bonti, E., Tatsiopoulou, P., Karamouzi, P., Giazkoulidou, A., … & Diakogiannis, I. (2020). Assessing test anxiety and resilience among Greek adolescents during COVID-19 pandemic. Journal of Mind and Medical Sciences, 7(2), 173-178.

Santos, R. M. S., Mendes, C. G., Sen Bressani, G. Y., de Alcantara Ventura, S., de Almeida Nogueira, Y. J., de Miranda, D. M., & Romano-Silva, M. A. (2023). The associations between screen time and mental health in adolescents: a systematic review. BMC psychology, 11(1), 1-21.Stefanou, C., & Giannakopoulou, E. (2022). Digital distractions, screen time, and academic stress among adolescents. Computers & Education, 183, 104456.

Χρήσιμος σύνδεσμος: https://youtu.be/TjPFZaMe2yw?si=gWhr0fYcU4WS_4vm.