Τελειοθηρία στην εφηβεία. Τι μπορεί να σημαίνει;

Γράφει στο efiveia.gr η Δρ. Αναπτυξιακής Ψυχολογίας – Ψυχοθεραπεύτρια Ευφροσύνη Αλεβίζου

«Με το που θα πάρει έναν πιο χαμηλό βαθμό, γίνεται χάλια, σκάει από τη στενοχώρια του και δεν μπορούμε να τον συνεφέρουμε με τίποτα»

«Αν κάνει λάθος σε διαγώνισμα, πέφτει σε κατάθλιψη, κατηγορεί τον εαυτό του»

«Δεν ανέχεται να κάνει λάθος. Βρίζει τον εαυτό του, μας λέει ότι είναι «βλάκας» και ότι γίνεται ρεζίλι»

Αυτά είναι παράπονα που συχνά ακούω από γονείς εφήβων, αλλά και μικρότερων παιδιών. Αν παρατηρείτε τέτοιες τάσεις τελειοθηρίας στο παιδί σας, είναι καιρός να ψάξετε την πηγή τους, ώστε να προλάβετε την εξέλιξή τους σε δυσλειτουργικά πρότυπα συμπεριφοράς και αργότερα στη ζωή.

Η πρώτη μου πρόταση είναι -όπως ίσως ήδη φαντάζεστε- να ρίξετε μια πολύ προσεκτική ματιά στους παράγοντες της μεταξύ σας σχέσης που είναι πιθανό να συμβάλλουν στην τελειοθηρία του παιδιού σας. Ανατρέξτε στο παρελθόν και αναζητήστε τις αντιδράσεις σας στους βαθμούς του παιδιού σας σε μικρότερες ηλικίες. Αναζητήστε ακόμα το σκεπτικό με το οποίο επενδύσατε τις ακαδημαϊκές επιδόσεις του παιδιού σας από τα πρώτα χρόνια του δημοτικού σχολείου. Τι σήμαινε για εσάς το να είναι το παιδί σας καλός μαθητής; Τι σήμαινε για εσάς το να μην είναι το παιδί σας καλός μαθητής; Πώς πιστεύετε ότι έχετε μεταδώσει το νόημα της σχολικής επίδοσης στο παιδί σας; Είναι πιθανό να έχετε άθελά σας ίσως σπείρει τον σπόρο της τελειοθηρίας, είτε με την υπερβολική έμφαση στην άριστη επίδοση, είτε με την υπερβολική έμφαση στην ανάγκη για αποφυγή του λάθους. Είναι επίσης πιθανό να έχετε μεταδώσει το μήνυμα της συσχέτισης της προσωπικής αξίας με την επιτυχία και τα επιτεύγματα. Με άλλα λόγια, μπορεί να έχετε συμβάλλει -μέσα από τη στάση σας που αφορά το σχολείο και τις σχολικές ή και τις αθλητικές επιδόσεις- στο να εσωτερικεύσει το παιδί σας την αποδοχή του εαυτού του υπό όρους: «Αξίζω, αν είμαι καλός μαθητής. Είμαι καλός, αν παίρνω άριστα στο σχολείο. Αξίζω αν δεν κάνω λάθη. Χρειάζεται συνεχώς να αποδεικνύω την αξία μου με το να είμαι ο καλύτερος μαθητής/αθλητής από όλους.»

Ψάξτε ακόμα μήπως και εσείς οι ίδιοι έχετε αναπτύξει τέτοια χαρακτηριστικά, μήπως τα αναπαράγετε ως ανοιχτές ή συγκαλυμμένες «εντολές» των δικών σας γονιών, μήπως με άλλα λόγια έχετε διδάξει μέσα από τη δική σας στάση ζωής τη χαμηλή ανοχή στο λάθος, στην ατέλεια, στην ευαλωτότητα, στη λιγότερο από τέλεια επίδοση. Αναρωτηθείτε: «Μήπως κατηγορώ τον εαυτό μου για τα λάθη μου; Μήπως πιστεύω ότι θα έπρεπε όλα να τα κάνω τέλεια; Μήπως θεωρώ τον εαυτό μου χαζό αν κάνω λάθος; Μήπως πιστεύω ότι το λάθος με εκθέτει, με κάνει να φαίνομαι ανεπαρκής στα μάτια τρίτων που είτε η γνώμη τους μετράει, είτε δεν μετράει για μένα;»

Αν απαντάτε θετικά σε κάποια ή σε όλες από τις παραπάνω ερωτήσεις, τότε είναι βέβαιο ότι έχετε άθελά σας μεταδώσει μια άκαμπτη στάση ζωής απέναντι στο λάθος και στη λιγότερο από άριστη επίδοση, ως κάτι που εκθέτει, μειώνει και κοστίζει σε επίπεδο αυτοεκτίμησης και αυτοαποδοχής. Αν διαπιστώνετε ότι αυτό συμβαίνει, τότε έχετε στα χέρια σας μια αξιοποιήσιμη ερμηνεία για την άκαμπτη στάση που υιοθετεί και το παιδί σας απέναντι στο λάθος και στη λιγότερο από τέλεια επίδοση. Αυτό που θα σας προτείνω είναι η δική σας αλλαγή στάσης απέναντι στο λάθος και η δική σας καλλιέργεια ανοχής απέναντι στην ατέλεια ως φυσιολογική διάσταση της ζωής, είτε έχει να κάνει με το σχολείο, είτε έχει να κάνει με άλλες διαστάσεις της εμπειρίας μας. Αξιολογήστε εσείς το κόστος της άκαμπτης στάσης σας απέναντι στο λάθος και έτσι θα δημιουργήσετε το κίνητρο για μια πιο ευέλικτη στάση ζωής που να αξιοποιεί και το λάθος και να ερμηνεύει δημιουργικά την ατέλεια. Να είστε λοιπόν βέβαιοι ότι η δική σας αλλαγή στάσης θα γίνει αντιληπτή από το παιδί σας και θα δημιουργήσει έμμεσα τον χώρο για χαλαρότητα και ευέλικτη στάση προς τον εαυτό και τα λάθη του.

Υπάρχει όμως και η περίπτωση να μην είστε εσείς οι «υπεύθυνοι» για την τελειοθηρία του παιδιού σας. Αυτό είναι επίσης κάτι που ακούω συχνά από γονείς που ενοχοποιούνται χωρίς λόγο, καθώς στην πραγματικότητα δεν έχουν οι ίδιοι καλλιεργήσει αυτού του είδους την άκαμπτη στάση απέναντι στο λάθος. Είναι οι γονείς που αναφέρονται σε μια δική τους χαλαρή στάση ζωής που συγχωρεί και αξιοποιεί το λάθος ως πολύτιμη εμπειρία μάθησης για τον εαυτό και την ίδια την ζωή και που αναφέρονται ακόμα σε μια χαλαρή στάση απέναντι στις σχολικές επιδόσεις του παιδιού τους. Αν λοιπόν είστε οι γονείς που ποτέ δεν πιέσατε το παιδί σας για άριστες επιδόσεις, αν είστε οι γονείς που ποτέ δεν δώσατε ιδιαίτερη έμφαση στις σχολικές επιδόσεις του παιδιού σας, αν είστε οι γονείς που δεν συσχετίσατε ποτέ την αξία του παιδιού σας με τα ακαδημαϊκά ή αθλητικά ή οποιουδήποτε άλλου είδους επιτεύγματά του, τότε μην κατηγορείτε άδικα τον εαυτό σας. Το παιδί σας έχει τη δική του ιδιοσυγκρασία, την οποία και εκφράζει με τον δικό του τρόπο.

Ας δούμε μαζί ποια κομμάτια της ιδιοσυγκρασίας του μπορεί να εκφράζει μέσω της τελειοθηρίας του. Το άτομο που δεν ανέχεται το λάθος, έχει μεγάλη ανάγκη για έλεγχο. Το άτομο που δεν ανέχεται την λιγότερο από άριστη επίδοση, έχει ανασφάλεια και άγχος για την αποδοχή του ίδιου προς τον εαυτό του και για την αποδοχή των άλλων. Η τελειοθηρία, η χαμηλή ανοχή στο λάθος, η δυσφορία από την χαμηλότερη επίδοση, όλες αυτές οι εκδηλώσεις προστατεύουν τον εαυτό από την ανασφάλεια. Μόνο που δημιουργούν ένα ψευδές αίσθημα ασφάλειας πίσω από την πανοπλία της τελειότητας η οποία όμως καταρρέει κάθε φορά που κάνουμε λάθος.

Είναι δυνατή μια ζωή χωρίς λάθος; Όχι βέβαια. Αυτό είναι το μήνυμα που οφείλουμε να μεταδώσουμε στα παιδιά μας. Όχι μόνο δεν είναι δυνατό να είμαστε αλάνθαστοι, αλλά κάτι τέτοιο δεν θα ήταν καλό, σωστό και λειτουργικό για εμάς τους ίδιους, ακόμα και αν ήταν εφικτό. Το λάθος είναι πολύτιμη μαθησιακή εμπειρία. Το λάθος οφείλουμε να το αναγνωρίζουμε και να το αξιοποιούμε, ώστε να γινόμαστε καλύτεροι σε ό,τι έχει νόημα για μας.

Σας προτείνω να δώσετε αυτό το περιθώριο στον εαυτό σας και να ενθαρρύνετε και τα παιδιά σας προς αυτήν την κατεύθυνση. Συζητήστε με τα παιδιά σας δικά σας λάθη. Μιλήστε τους για αυτά που εσείς αποκομίσατε μέσα από τα λάθη σας. Μιλήστε τους για το γεγονός ότι δεν είναι δυνατό στη ζωή να έχουμε τις ίδιες επιδόσεις σε όλους τους τομείς. Χρησιμοποιήστε το δικό σας παράδειγμα. Όσο μικρότερα είναι τα παιδιά, τόσο πιο εύκολο είναι να λειτουργήσετε ως πρότυπα. Αυτό είναι και το πλεονέκτημα του να ξεκινάμε νωρίς να μαθαίνουμε στα παιδιά μας ότι η αξία μας δεν ορίζεται από τις επιδόσεις μας, ότι η μάθηση είναι διεργασία ζωής και ότι οι σχολικοί βαθμοί εκφράζουν τις κλίσεις και τις αδυναμίες μας αντίστοιχα. Ότι υπάρχουν οι δυνάμεις και οι αδυναμίες μας και το ζητούμενο στη ζωή είναι να αξιοποιούμε τις δυνάμεις μας και να κάνουμε το καλύτερο δυνατό ώστε οι αδυναμίες μας να μην εμποδίζουν την πραγματοποίηση των επιθυμιών μας.

Ακόμα όμως και σε μεγαλύτερες ηλικίες υπάρχει το περιθώριο να διαμορφώσουμε μαζί με τα παιδιά μας ένα πιο ευέλικτο πλαίσιο θέασης του εαυτού μας. Όσο πιο ευέλικτοι είστε εσείς απέναντι στον εαυτό σας και τη δική σας ζωή, τόσο πιο πιθανό είναι να σας ακολουθήσουν και τα παιδιά σας. Το πλεονέκτημα που σας δίνει η μεγαλύτερη ηλικία, είναι ότι ο μεγαλύτεροι έφηβοι έχουν αυξημένες δεξιότητες μεταγνώσης, μπορούν δηλαδή να σκέφτονται για τις σκέψεις και τις ιδέες τους, να τις αξιολογούν και να τις αλλάζουν με τρόπους που να καλύπτουν τις ανάγκες τους.

Τα παιδιά και οι έφηβοι που δεν ανέχονται το λάθος, που στενοχωριούνται σε υπερβολικό βαθμό όταν οι επιδόσεις τους δεν είναι άριστες, είναι κατά κανόνα ευαίσθητα παιδιά. Είναι παιδιά που λόγω της ευσυνειδησίας που τα διακρίνει ως ιδιοσυγκρασιακό χαρακτηριστικό -που πιθανό ενισχύεται και από το οικογενειακό περιβάλλον- δεν θέλουν να στενοχωρούν τους δικούς τους. Δεν θέλουν να απογοητεύουν τους ανθρώπους που η γνώμη, η αποδοχή και η αναγνώρισή τους μετράει για τα ίδια. Και που απογοητεύονται εύκολα όταν οι προσπάθειες τους δεν φέρνουν τα αναμενόμενα αποτελέσματα.

Δεν χρειάζεται φυσικά να πιέσετε ή να επηρεάσετε τα παιδιά σας προς την κατεύθυνση του να μην είναι ευαίσθητα και ευσυνείδητα. Αυτό που χρειάζεται να κάνετε, είναι να βοηθήσετε τα παιδιά και τους εφήβους να ισορροπήσουν αυτά τα χαρακτηριστικά τους με τρόπους που να τα κάνουν λειτουργικά για τη ζωή τους. Αν το καλοσκεφτούμε, το κάθε χαρακτηριστικό μας μπορεί να λειτουργεί προς όφελός μας ή να μας περιορίζει σε αυτοκαταστροφικά μοτίβα. Αυτό που χρειάζεται να μάθουν οι έφηβοι είναι ότι μπορούν να χρησιμοποιήσουν την ευαισθησία και την ευσυνειδησία τους όχι ως αυστηρούς εσωτερικούς κριτές του εαυτού και των λαθών τους, αλλά ως χαρακτηριστικά που τους βοηθούν να βλέπουν τον εαυτό τους με πιο ευέλικτο τρόπο και να αξιοποιούν την απογοήτευση μετατρέποντάς την σε ψυχική ανθεκτικότητα και δύναμη.

Αυτό που μπορείτε να κάνετε επίσης είναι να δημιουργήσετε ένα τέτοιο περιθώριο στην μεταξύ σας σχέση που να επιτρέπει στου εφήβους να μοιραστούν μαζί σας τις ανασφάλειές τους. Βοηθήστε τους να νιώσουν πιο ασφαλείς μέσα από μια πιο φιλική στάση προς τον ίδιο τους τον εαυτό. Βοηθήστε τους να αναγνωρίσουν τα χαρακτηριστικά τους, να τα αποδεχτούν και να τα αξιοποιήσουν. Βοηθήστε τους να δουν τον εαυτό τους συνολικότερα, μέσα στις διαστάσεις ζωής που έχουν νόημα για τους ίδιους και όχι μόνο μέσα από τη σχολική τους ζωή. Να υπενθυμίζετε στον εαυτό σας και στα παιδιά σας ότι στην ζωή αξιοποιούμε τις διεργασίες και όχι τα μεμονωμένα γεγονότα που συνιστούν «αποτυχίες» ή «επιτυχίες».

Αν παρατηρείτε σημαντική έκπτωση στην καθημερινή λειτουργικότητα του παιδιού σας, αν δηλαδή βλέπετε ότι «παραλύει» μπροστά στο ενδεχόμενο του λάθους, ή ότι παραιτείται κάθε φορά που δεν πετυχαίνει κάτι, τότε στρέψτε το παιδί σας προς την κατεύθυνση της αυτογνωσίας και συζητήστε μαζί του το ενδεχόμενο να χρειάζεται κάποιου είδους βοήθεια από ειδικό. Αυτό μπορεί να είναι ένα απαραίτητο βήμα για την οικογένειά σας στην περίπτωση που παρατηρείτε συνεχή, συστηματική και σκληρή αυτοκριτική, εγκλωβισμό σε άκαμπτα και αδιέξοδα μοτίβα σκέψης, διαρκή εκνευρισμό, θυμό, επιθετικότητα, προβλήματα στον ύπνο και στην πρόσληψη τροφής. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η τελειοθηρία υποκρύπτει κάποια αγχώδη διαταραχή, όπως για παράδειγμα ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή η οποία και εκφράζεται μέσα από την υπερβολικά αυστηρή στάση απέναντι στον εαυτό και χρειάζεται να αντιμετωπιστεί με την βοήθεια του ειδικού της ψυχικής υγείας.

Κάθε χαρακτηριστικό και κάθε συμπεριφορική εκδήλωση μεταφέρει ένα μήνυμα. Ψάξτε λοιπόν μαζί με τον/την έφηβο να εντοπίσετε και να ερμηνεύσετε το μήνυμα της τελειοθηρίας του. Αν το μήνυμα μεταφράζεται σε άγχος και ανασφάλεια, εστιάστε στο άγχος και την ανασφάλεια. Αν η τελειοθηρία μεταφράζεται σε προσπάθεια ανταπόκρισης σε πραγματικές ή υποκειμενικές άκαμπτες προσδοκίες για επιδόσεις, τότε εστιάστε στην αλλαγή των προσδοκιών και στη διαμόρφωση ευελιξίας ως προς τον ορισμό της επιτυχίας στη ζωή.