Κοινωνική σύγκριση στην εφηβεία – Μέρος 1ο : Θετικά και αρνητικά

Γράφει στο efiveia.gr η Δρ. Αναπτυξιακής Ψυχολογίας – Ψυχοθεραπεύτρια Ευφροσύνη Αλεβίζου

Η κοινωνική σύγκριση είναι μια αναμενόμενη και φυσιολογική διάσταση της ανάπτυξης που ξεκινά νωρίς στη ζωή για όλους μας και αποκτά διαφορετικούς όρους σε διαφορετικές φάσεις της ζωής. Στην διάρκεια της προσχολικής περιόδου, γύρω στα 3 με 4, τα παιδιά αρχίζουν να συγκρίνουν τον εαυτό τους με τους άλλους. Συγκρίνουν τον εαυτό τους με άλλα συνομήλικα παιδιά και έτσι ξεκινούν να ορίζουν τα προσωπικά τους χαρακτηριστικά, τις δυνάμεις και τις αδυναμίες τους.

Όταν τα παιδιά ξεκινούν το σχολείο, η σύγκριση αποκτά πιο συγκεκριμένο χαρακτήρα και εστιάζει στα ακαδημαϊκά και άλλου είδους επιτεύγματα. Έτσι, είναι σημαντικό σε αυτές τις ηλικίες, από τα πρώτα χρόνια δηλαδή του Δημοτικού σχολείου, το περιβάλλον να αποθαρρύνει τη σύνδεση μεταξύ επιτευγμάτων και προσωπικής αξίας, ώστε να μην γίνεται η κοινωνική σύγκριση πεδίο όπου διαμορφώνεται αίσθημα ανεπάρκειας για τον εαυτό.

Με άλλα λόγια, ενισχύουμε στα μικρά παιδιά την εμπιστοσύνη στον εαυτό τους, τη ρεαλιστική αξιολόγηση των κλίσεων και των αδυναμιών τους, την έμφαση στις διεργασίες μέσα από τις οποίες βελτιώνουμε τις επιδόσεις μας με τρόπους που ανταποκρίνονται στις δυνατότητές μας και εκφράζουν σταδιακά τον κόσμο των προσωπικών μας αξιών. Με αυτόν τον τρόπο, μέσα δηλαδή από τη διαδικασία επίγνωσης και αυτοαποδοχής, μέσα από την έμφαση σε διεργασίες, σε πορεία ζωής και όχι σε αποτελέσματα, θωρακίζουμε τα παιδιά, έτσι ώστε, πριν φτάσουν στην κρίσιμη για την διαμόρφωση ταυτότητας φάση της εφηβείας, να έχουν ένα σταθερό και θετικό αίσθημα για τον εαυτό τους. Να έχουν μάθει να χρησιμοποιούν την κοινωνική σύγκριση προς όφελός τους και όχι ως μηχανισμό στασιμότητας, αποφυγής και αδιέξοδης αυτομομφής.

Δεν μπορούμε να αρνηθούμε την κοινωνική σύγκριση ως διάσταση της ζωής μας και της ζωής των παιδιών μας. Ούτε και ωφελεί να υποβαθμίζουμε τις συγκρίσεις που κάνουν τα παιδιά, επιβεβαιώνοντάς τους ικανότητες και επιτεύγματα που δεν εκφράζουν τις δυνατότητες και τα ενδιαφέροντά τους. Το ζητούμενο για τα παιδιά και τους εφήβους είναι να μάθουν να αξιοποιούν την κοινωνική σύγκριση με δημιουργικό τρόπο. Αν δηλαδή τα παιδιά μάς μεταφέρουν μια πλευρά της ζωής κάποιου που τη συγκρίνουν με την δική τους, χρειάζεται να συζητήσουμε μαζί τους δίνοντάς τους το περιθώριο να εκφραστούν ελεύθερα, χωρίς να τα ντροπιάζουμε και χωρίς να τα ενοχοποιούμε. Χρειάζεται να τα ενθαρρύνουμε να διαμορφώσουν τη σύγκριση ως προς τα χαρακτηριστικά που αφορούν δικές τους επιθυμίες και όχι ως προς οτιδήποτε εκλαμβάνουν ως επιθυμητό από τον περίγυρο.

Με άλλα λόγια, αν η σύγκριση λειτουργεί ως κίνητρο, ως παρακίνηση, ως κινητήρια δύναμη, τότε είναι μια θετική διάσταση της ζωής των παιδιών. Αν τα παιδιά αξιοποιούν τη σύγκριση ως δημιουργία προτύπων που ταιριάζουν στη δική τους ζωή και που επιλέγουν να ακολουθήσουν, τότε εκφράζουν τη θετική πλευρά της κοινωνικής σύγκρισης.

Αν το καλοσκεφτείτε άλλωστε, κάποια πράγματα που επιλέγετε σε επίπεδο δραστηριοτήτων, ενδιαφερόντων ακόμα και στον επαγγελματικό τομέα σχετίζονται με την μίμηση προτύπων που έχουν λειτουργήσει θετικά στη δική σας ζωή. Έτσι συμβαίνει: επηρεάζουμε ο ένας τον άλλο μέσα στο πλαίσιο της κοινωνικής μας ζωής. Βλέπουμε τι κάνουν οι άλλοι γύρω μας, και αν μας ταιριάζει, το υιοθετούμε και εμείς προσαρμόζοντάς το στα δικά μας μέτρα και στις δικές μας αξίες. Αυτή είναι μια φυσιολογική διάσταση της κοινωνικής μας ζωής.

Αν όμως η σύγκριση είναι μηχανισμός που σταματά τα παιδιά από την προσπάθεια, μηχανισμός που τα αποθαρρύνει από το να δοκιμάζουν, να πειραματίζονται, να ανακαλύπτουν πλευρές του εαυτού τους, επειδή φοβούνται την «αποτυχία», τότε χρειάζεται η υποστήριξη των ενηλίκων, προκειμένου η σύγκριση να πλαισιωθεί διαφορετικά.

Αν διαπιστώνετε ότι ο/η έφηβος αισθάνεται μειονεκτικά, κατηγορεί τον εαυτό του για προσωπική ανεπάρκεια, χαρακτηρίζει τον εαυτό του με υποτιμητικές ταμπέλες, εγκλωβίζεται σε απραξία και απάθεια ή θυμό και αυτοκαταστροφικότητα μέσα από το πρίσμα αυτού που δεν έχει και θεωρεί ότι έχουν οι άλλοι, τότε χρειάζεται να παρέμβετε με τρόπους που να τον βοηθούν να εστιάσει στην ταυτότητα και όχι στην ταυτότητα σε σύγκριση με άλλους.

Ο/η έφηβος χρειάζεται να αναπτύξει σταθερό αίσθημα για τον εαυτό, ρεαλιστική αξιολόγηση των δυνατοτήτων του και νοοτροπία ζωής που εστιάζει στην προσωπική ανάπτυξη μέσα από επιμονή, προσπάθεια, επένδυση και νοηματοδότηση.  Συζητήστε με τους εφήβους. Παρακινήστε τους να σας εκφράσουν τα συναισθήματα που αναδύονται μέσα από τη σύγκριση με τους συνομηλίκους τους που γνωρίζουν, ή και με άγνωστους που συναντούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Μέσα από τη συζήτηση θα προκύψει η εικόνα για τον εαυτό και μέσα από τη συζήτηση θα μπορέσετε να μεταδώσετε το μήνυμα της ανάγκης για αποδοχή, ανεξάρτητα από τα επιτεύγματα των άλλων. Αυτό είναι φυσικά κάτι που χρειάζεται και εσείς οι ίδιοι να πιστεύετε, προκειμένου να μεταδώσετε ως αξία στα παιδιά και τους εφήβους.

Ειδικά για τα μεγαλύτερα παιδιά και τους εφήβους, υπάρχει και η διάσταση της σύγκρισης μέσα από την προβολή της ζωής των άλλων στα κοινωνικά δίκτυα, η οποία και περιπλέκει την κατάσταση. Μπορείτε να παρακινήσετε τους εφήβους να μοιραστούν τα συναισθήματά τους για τα πρόσωπα που γνωρίζουν και με τα οποία σχετίζονται και συγκρίνονται. Ακούστε τη ζήλεια, το παράπονο, τον θυμό τους. Μην υποβαθμίζετε αυτά τα δύσκολα συναισθήματα γιατί με το να τα αρνείστε δεν σημαίνει ότι θα τα εξαφανίσετε. Μην παρακινείτε τους εφήβους στο να υποβαθμίζουν και οι ίδιοι τα συναισθήματά τους. Το ζητούμενο δεν είναι να μην προκύπτουν δύσκολα συναισθήματα στη ζωή. Το ζητούμενο είναι τα να αναγνωρίζουμε, να τα αποδεχόμαστε και να μην τους επιτρέπουμε όμως να καθορίζουν τις επιλογές μας με αυτοκαταστροφικούς τρόπους.

Τι γίνεται όμως όταν τα συναισθήματα που τους δυσκολεύουν προκύπτουν μέσα από την σύγκριση με τον άγνωστο κόσμο των κοινωνικών δικτύων; Αυτό που θα σας προτείνω είναι και πάλι η συζήτηση, το περιθώριο για μοίρασμα και η υπομονή με την έννοια ότι αυτά που συζητάτε δεν γίνονται αυτόματα μηνύματα που υιοθετούνται στην πράξη. Γίνονται όμως εσωτερικές διεργασίες που επηρεάζουν τον κόσμο του εφήβου.

Στραφείτε και προς τον δικό σας εσωτερικό κόσμο και παρατηρήστε πόσο εσείς οι ίδιοι επηρεάζεστε από τα κοινωνικά δίκτυα. Παρατηρήστε και εντοπίστε ποιες πλευρές της δικής σας ζωής συγκρίνετε με αυτά που βλέπετε στο διαδίκτυο και τι είδους συναισθηματικό αντίκτυπο έχει η σύγκριση αυτή. Ρωτήστε τα παιδιά σας ποιες πλευρές της ζωής τους συγκρίνουν με αυτά που βλέπουν στον κόσμο του διαδικτύου. Βοηθήστε τα να μάθουν να αξιολογούν και να κρίνουν αυτά που βλέπουν. Βοηθήστε τα να κατανοήσουν ότι οι πλευρές της ζωής που οι άνθρωποι επιλέγουν να προβάλλουν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν αντιστοιχούν στην αλήθεια και τη γνησιότητα της ζωής συνολικότερα. Μάθετε στα παιδιά να βλέπουν τη μεγαλύτερη εικόνα και να ορίζουν τη δική τους προσωπική ζωή μέσα από τη σύνδεση με δικούς τους ανθρώπους. Υπενθυμίστε τους ξανά και ξανά ότι η σύνδεση απαιτεί παρουσία και συναισθηματική επένδυση. Υπενθυμίστε τους επίσης ότι η επιφανειακότητα δεν δίνει προσωπική ικανοποίηση και πληρότητα. Μιλήστε τους για το πώς μπορεί κανείς να επηρεάζει το αποτέλεσμα της εικόνας, ώστε να δείχνει κάτι που δεν ισχύει στην πραγματικότητα. Αυτό είναι άλλωστε κάτι που τα παιδιά ήδη γνωρίζουν, αλλά παρόλα αυτά είναι ευάλωτα στην σύγκριση.

Το ερώτημα που χρειάζεται να θέσετε και εσείς και ο/η έφηβος και να συζητήσετε μεταξύ σας, είναι αν η κοινωνική σύγκριση σας παρακινεί να βελτιώσετε πλευρές της ζωής σας, αν σας κάνει «καλύτερους» με την έννοια που ορίζετε εσείς τι σημαίνει καλύτερο για τη ζωή σας. Αν όχι, αν η κοινωνική σύγκριση σάς κρατά εγκλωβισμένους σε αρνητική εικόνα για τον εαυτό και σας αποθαρρύνει, τότε θα χρειαστεί να την τοποθετήσετε στη σωστή της θέση. Η λέξη κλειδί εδώ είναι η αποστασιοποίηση. Πάρτε τη σωστή απόσταση και διαφυλάξτε έτσι την ακεραιότητα της προσωπικής και οικογενειακής σας ζωής.

Παρατηρείτε ότι απευθύνομαι σε εσάς τους ενήλικες και αυτό δεν είναι κάτι που γίνεται τυχαία. Η αποστασιοποίηση είναι πιο δύσκολη για τους εφήβους, λόγω της φάσης ζωής στην οποία βρίσκονται, λόγω της σπουδαιότητας που έχει η αποδοχή από τον κοινωνικό περίγυρο, λόγω της κοινωνικής ανασφάλειας, και της ανασφάλειας για την εμφάνιση, την ικανότητα και την γενικότερη επάρκεια. Αν εσείς τα καταφέρνετε όμως να αποστασιοποιηθείτε, να δώσετε έμφαση στην διαμόρφωση προσωπικού και όχι μαζικού νοήματος, τότε θα λειτουργήσετε ως πρότυπο για τα παιδιά σας.

Συχνά οι γονείς με ρωτούν αν χρειάζεται να ανησυχούν για τις αντιδράσεις των παιδιών τους στις εξιδανικευμένες εικόνες που προβάλλονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αυτό εξαρτάται από την ένταση που έχουν οι συναισθηματικές αντιδράσεις του παιδιού σας, από τον βαθμό στον οποίο συμβάλλει η ενασχόληση με το διαδίκτυο σε εσωτερίκευση αρνητικής εικόνας για τον εαυτό, από τον βαθμό που παρεμποδίζεται η υγιής ανάπτυξη συνεκτικού αισθήματος ταυτότητας.

Έτσι, αν παρατηρείτε ότι το παιδί σας μιλά συστηματικά με απαξιωτικό τρόπο για τον εαυτό του, αν εκφράζει συστηματικά άγχος για την επάρκειά του και την εικόνα του, αν απομονώνεται, αν ανακυκλώνει τις ίδιες σκέψεις, αν δείχνει μόνιμα θυμό, εκνευρισμό ή συναισθηματική απόσυρση και αν δεν φαίνεται να αντιλαμβάνεται μέσα από την συζήτηση τις δυσλειτουργικές εκφράσεις της κοινωνικής σύγκρισης, τότε θα χρειαστεί να απευθυνθείτε στον ειδικό της ψυχικής υγείας.

Σας υπενθυμίζω ότι για τους εφήβους όπως και για τους ενήλικες είναι πολύ σημαντική η ίδια η αναγνώριση και η αποδοχή του προβλήματος. Προσέξτε όμως μην επιχειρήσετε να επιβάλλετε την άποψή σας, μην επιχειρήσετε να πείσετε τον/την έφηβο ότι έχει «πρόβλημα» γιατί αυτό είναι πιθανό να επηρεάσει αρνητικά τη σχέση σας και να οδηγήσει σε απομάκρυνση του εφήβου και σε ακόμα μεγαλύτερη δυσλειτουργία. Δημιουργήστε μια τέτοια συνθήκη ασφάλειας και αποδοχής στη μεταξύ σας σχέση που θα δώσει το περιθώριο στον/ στην έφηβο να αντιληφθεί, να αποδεχθεί, να κατανοήσει το πρόβλημα ώστε να μπορέσει να το διαχειριστεί κάνοντας τις απαραίτητες αλλαγές.

Συνεχίστε αν θέλετε την ερχόμενη εβδομάδα την ανάγνωση στο Μέρος 2^ο όπου θα βρείτε πρακτικούς τρόπους για συζήτηση του ζητήματος της κοινωνικής σύγκρισης με τους εφήβους.