Η οικογένεια στις διακοπές των Χριστουγέννων

Γράφει στο efiveia.gr η Δρ. Αναπτυξιακής Ψυχολογίας – Ψυχοθεραπεύτρια Ευφροσύνη Αλεβίζου

Οι γιορτές δεν είναι η περίοδος για «μαγικές» λύσεις των οικογενειακών προβλημάτων

Ήρθαν οι διακοπές που όλοι περιμέναμε. Παρόλο που είμαστε έτοιμοι για ξεκούραση και ηρεμία, συχνά προκύπτει αυτό το διάστημα κόπωση, εκνευρισμός και συγκρούσεις ειδικά στις οικογένειες με παιδιά στην εφηβεία.

Είναι πιθανό να θυμάστε αντίστοιχες δυσκολίες από προηγούμενες χρονιές. Είναι πιθανό να συμβαίνει αυτό κάθε φορά τις γιορτές: ενώ δηλαδή ξεκινάτε με καλές προθέσεις και τη φαντασίωση για όμορφες οικογενειακές στιγμές, να καταλήγετε σε συγκρουσιακό «γιορτινό» κλίμα και σε στιγμές αναμετρήσεων και καβγάδων. Είναι επίσης πιθανό να μην μπορείτε να αποδώσετε σε κάποιους παράγοντες  αυτές τις δυσκολίες και να τις θεωρείτε ανεξήγητες.

Ακούω συχνά τους γονείς να αναφέρονται στο «μυστήριο των γιορτών» εννοώντας την αρνητική ατμόσφαιρα και διάθεση που επικρατεί στα σπίτια τους. Θα προσπαθήσω λοιπόν να σας βοηθήσω να ανακαλύψετε τους λόγους, τους παράγοντες που συμβάλλουν στις δυσκολίες αυτών των ημερών και να εστιάσετε στις πιθανές αλλαγές που χρειάζονται, ώστε να μην αναπαράγονται οι καταστάσεις που σας φέρνουν όλους σε θέσεις όπου δεν θέλετε να βρίσκεστε.

Ας δούμε αρχικά αυτό που ονομάζουμε κλίμα των εορτών. Το «σωστό» κλίμα επιβάλλει πολλές οικογενειακές δραστηριότητες, πολλές ετοιμασίες για αυτές τις δραστηριότητες και συνήθως πολύ τρέξιμο και εξορμήσεις στα μαγαζιά. Όλα αυτά ανεβάζουν τα επίπεδα του άγχους, του εκνευρισμού και της υπερέντασης, καθώς προϋποθέτουν αντοχές για την κίνηση στους δρόμους και τα μαγαζιά και σωστή οργάνωση και προγραμματισμό που τελικά δεν αφήνει ελεύθερο χρόνο, παρά την προσδοκία για ξεκούραση τις μέρες αργίας. Το άγχος και η υπερένταση είναι βέβαια μεταδοτικά και διαμορφώνουν μια αντίστοιχη ατμόσφαιρα στο σπίτι, με αποτέλεσμα  η επικοινωνία να χαρακτηρίζεται από εκνευρισμό και απότομες αντιδράσεις του ενός προς τον άλλον. Αν όλα αυτά σας θυμίζουν τη δική σας οικογένεια στο διάστημα των γιορτών, τότε θα σας ζητήσω να απαντήσετε τις παρακάτω ερωτήσεις:

Ποια από τα πράγματα που κάνω στο διάστημα των γιορτών μου δίνουν πραγματικά χαρά και ικανοποίηση;

Ποια από τα πράγματα που κάνω το διάστημα των γιορτών τα θεωρώ «υποχρεωτικά» και μπαίνω στη διαδικασία να τα κάνω προκειμένου να μην κακοχαρακτηριστώ από τον περίγυρο;

Ποια πράγματα κάνω από κεκτημένη ταχύτητα, επειδή έτσι περνούσε το διάστημα των γιορτών στην οικογένεια καταγωγής μου, ενώ σήμερα δεν με εκφράζουν;

Ανάλογα με τις απαντήσεις που δώσατε στις παραπάνω ερωτήσεις, θα υπολογίσετε το προσωπικό νόημα που έχουν στο σήμερα οι εορταστικές σας επιλογές και δραστηριότητες. Μέσα από αυτόν τον υπολογισμό θα σας ζητήσω να παρατηρήσετε και να καταγράψετε σε ποιες δραστηριότητες προσπαθείτε να εμπλέξετε τα παιδιά σας και συναντάτε αντίσταση και αντίδραση. Σας υπενθυμίζω εδώ πως όταν οι καταστάσεις δεν έχουν νόημα για τα παιδιά, και ιδιαίτερα για τους εφήβους, τότε δεν εμπλέκονται σε αυτές με ευχαρίστηση και θετική διάθεση και πως μπορεί επίσης να εκφράσουν αυτή την έλλειψη νοήματος που βιώνουν με αντίδραση και θυμό.

Για παράδειγμα, οι έφηβοι μπορεί να μην θέλουν να συμμετέχουν σε οικογενειακές συγκεντρώσεις με την ευρύτερη οικογένεια. Μπορεί να κανονίζουν δικές τους δραστηριότητες με φίλους και να θέλουν να απέχουν από την οικογένεια αυτές τις μέρες. Μπορεί ακόμα να μην θέλουν να ακολουθήσουν το οικογενειακό πρόγραμμα επειδή θέλουν να κοιμηθούν παραπάνω ή να ασχοληθούν με κάτι προσωπικό ή απλά να μην κάνουν τίποτα. Δώστε χώρο για ιδιωτικότητα και προσωπική έκφραση. Δώστε χρόνο για δραστηριότητες με τους φίλους και τις παρέες τους και για ξεκούραση όπως την αντιλαμβάνονται οι ίδιοι.

Δημιουργήστε οικογενειακές παραδόσεις των γιορτών που να έχουν νόημα για όλους. Θέστε ως στόχο σας την ισορροπία ανάμεσα στην ανταπόκριση σε οικογενειακές υποχρεώσεις και σε οτιδήποτε συνιστά ξεκούραση και χαλαρότητα αυτές τις μέρες. Αυτός ο στόχος πιστεύω ότι θα ξεκουράσει και εσάς τους ενήλικες και ταυτόχρονα θα αποδεσμεύσει το επικοινωνιακό κλίμα του σπιτιού σας από αναμέτρηση δυνάμεων του τύπου «θα έρθεις επειδή πρέπει».

Για να διαμορφώσετε μια ισορροπημένη κατάσταση, θα λάβετε υπόψη σας τις ανάγκες και τις επιθυμίες όλων των μελών της οικογένειας. Θα θεωρήσετε δεδομένο το γεγονός ότι οι επιθυμίες των εφήβων διαφέρουν ως ένα βαθμό από τις δικές σας. Θα συζητήσετε με τους εφήβους το κομμάτι της υποχρεωτικότητας που έχει νόημα για εσάς αυτές τις μέρες και θα τους προτείνετε να καταστρώσετε μαζί ένα σχέδιο που να περιλαμβάνει την συμμετοχή τους με τους δικούς τους όρους.

Για παράδειγμα, δεν θα επιβάλλετε την επίσκεψη στο σπίτι των παππούδων, αλλά θα συζητήσετε γιατί κρίνετε ότι αυτή η επίσκεψη έχει νόημα. Με άλλα λόγια, δεν θα προβάλλετε το ζήτημα της υποχρέωσης και της υποχρεωτικότητας, αλλά θα προβάλλετε το ζήτημα της συναισθηματικής σύνδεσης με τους οικείους μας.

Ταυτόχρονα, θα οριοθετήσετε εσείς οι ίδιοι την αλληλεπίδραση με την ευρύτερη οικογένεια με τρόπους που ταιριάζουν στις ανάγκες της δικής σας οικογένειας. Διαμορφώστε μαζί με τους εφήβους συνθήκες ευελιξίας που να επιτρέπουν και να ακολουθήσουν το δικό τους πρόγραμμα και να συμμετέχουν στο οικογενειακό πρόγραμμα. Αν αναρωτιέστε με άγχος «τι θα πει ο κόσμος», αν για παράδειγμα το παιδί μου αποχωρήσει πιο νωρίς, αν το παιδί μου ξυπνήσει πιο αργά και κάνει την εμφάνισή του πιο αργά, αναθεωρήστε εσείς το ερώτημα.

Τοποθετήστε στο επίκεντρο την σχέση σας με το παιδί σας και όχι τις πιθανές αντιδράσεις του περίγυρου. Κάτι που είναι πιθανό να σας βοηθήσει, είναι να αναρωτηθείτε: «αν δεν λάμβανα υπόψη μου τον περίγυρο ως το ακροατήριο που κρίνει εμένα ως γονέα και την οικογένεια μου ως προς τα χαρακτηριστικά της, αν δεν έβαζα τον εαυτό μου σε διαδικασία να αποδείξω ότι όλα πάνε καλά και ότι είμαι καλός γονέας, τότε πώς θα αξιολογούσα τη συμπεριφορά του παιδιού μου, τότε θα απαιτούσα από το παιδί μου τα ίδια πράγματα που απαιτώ και με τον ίδιο τρόπο;» Αν χρειαστεί να μαντέψω τις απαντήσεις σας, θα υποθέσω ότι δίνετε απαντήσεις που σας απενοχοποιούν. Αν οριοθετήσετε σωστά την ανάγκη να ευχαριστήσετε τον περίγυρο ή και να ανταποκριθείτε σε πολιτισμικές προσδοκίες για το «σωστό» και το «πρέπον» αυτών των ημερών και αν ταυτόχρονα εστιάσετε στην κατανόηση των αναγκών του παιδιού σας και της μεταξύ σας σχέσης, τότε πιστεύω ότι θα είστε σε θέση να δημιουργήσετε ένα ευέλικτο σχήμα προσδοκιών για τις ημέρες των γιορτών.

Αναθεωρήστε λοιπόν  την προσδοκία σας για το τι σημαίνει γενικά «περνάμε καλές γιορτές με την οικογένεια» και διαμορφώστε την προσδοκία σας για το τι πραγματικά σημαίνει καλές γιορτές με την δική σας οικογένεια στο σήμερα. Αποδεχθείτε το γεγονός ότι τα παιδιά σας είναι λιγότερο παιδιά σήμερα, ότι η εφηβεία είναι μεταβατική φάση ζωής όπου ορίζει ο καθένας τα θέλω του με τρόπο που εκφράζουν το υπό διαμόρφωση αίσθημα ταυτότητας.

Αντίστοιχα υπό διαμόρφωση οφείλουν να είναι και οι δικές σας απαιτήσεις. Θα προσαρμόσετε δηλαδή τον ρόλο σας στις τωρινές αναπτυξιακές ανάγκες του παιδιού σας. Αυτό προϋποθέτει αντανακλαστικά από πλευράς σας που θα σας επιτρέψουν ευέλικτη προσαρμογή στις νέες ανάγκες που διαμορφώνουν νέο πλαίσιο επικοινωνίας στην οικογένεια. Συζητήστε, ακούστε, βάλτε τον εαυτό σας στη θέση του παιδιού σας, ανασύρετε αναμνήσεις των γιορτών από την δική σας εφηβεία. Ιεραρχήστε με τρόπο που να τοποθετεί τα σημαντικά στην κορυφή των απαιτήσεων και των προσδοκιών σας για τις μέρες αυτές και να τοποθετεί χαμηλά ή να αφήνει απέξω τα λιγότερο σημαντικά.

Αποφασίστε εσείς αν υπάρχουν ζητήματα για τα οποία  πραγματικά αξίζει τον κόπο να συγκρουστείτε, να έρθετε σε αντιπαράθεση με το παιδί σας, να ψυχρανθείτε, να απομακρυνθείτε και να δημιουργήσετε εχθρικό κλίμα στην οικογένειά σας. Τι είναι τόσο σημαντικό, ώστε να δικαιολογεί αντιπαράθεση δυνάμεων; Αν σκεφτείτε ψύχραιμα, αν οριοθετήσετε τις απαιτήσεις του περίγυρου στις οποίες είναι πιθανό να ανταποκρίνεστε ενοχικά χωρίς να το αντιλαμβάνεστε καν, αν συναισθανθείτε πραγματικά το παιδί σας και τις ανάγκες του, αν δείξετε κατανόηση και για τη δική σας ανάγκη για ξεκούραση σωματική και ψυχική, τότε θα μπορέσετε να δώσετε την ανάλογη φροντίδα στους εαυτούς σας και στη σχέση σας με τους οικείους σας.

Αν αναλαμβάνετε υποχρεώσεις με τρόπο άκαμπτο και κουραστικό αυτές τις μέρες, τότε θα σας προτείνω να δώσετε περιθώριο ευελιξίας στον εαυτό σας. Να ιεραρχήσετε ψηλά την δική σας ανάγκη για χαλάρωση και ξεκούραση και έτσι να διαμορφώσετε πιο ήρεμους ρυθμούς στην καθημερινότητα.

Αν η ατμόσφαιρα στο σπίτι σας είναι ήδη συγκρουσιακή, αν υπάρχει απομάκρυνση στη σχέση με το παιδί σας, μην προσπαθήσετε να αποκαταστήσετε τις δυσκολίες αυτές τις μέρες προκειμένου να περάσετε καλές γιορτές. Μην προσπαθήσετε να λύσετε όλα τα προβλήματα στη σχέση σας ή τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει το παιδί σας. Το επισημαίνω αυτό επειδή συχνά τις μέρες των γιορτών αναδύονται ζητήματα με πιεστικό τρόπο, σαν να έπρεπε με μαγικό τρόπο να λυθούν. Αυτή είναι μια διάσταση που σχετίζεται με υπαρξιακά ζητήματα που αναδύονται αυτές τις μέρες.

Με ζητήματα που ενεργοποιούν τις αναρωτήσεις και τις ανασφάλειες μας σχετικά με το νόημα της ζωής, με την επάρκεια στον ρόλο μας, με την αγωνία μας για το μέλλον. Σας υπενθυμίζω ότι δεν υπάρχουν μαγικές λύσεις που να αποκαθιστούν τις σχέσεις μας. Αυτό που υπάρχει και που μπορούμε να αναζητήσουμε είναι οι λύσεις που προκύπτουν μέσα από επίγνωση.

Εστιάστε λοιπόν στην επίγνωση. Στο να δείτε τι είναι αυτό που συμβαίνει στην οικογένειά σας και να αντιληφθείτε τη δική σας συμβολή στην αναπαραγωγή των συγκρούσεων και της συναισθηματικής απομάκρυνσης. Η επίγνωση ανοίγει τον δρόμο προς την αλλαγή. Είναι βέβαιο ότι ο/η έφηβος θα ανταποκριθεί θετικά σε οποιαδήποτε δική σας μικρή αλλαγή. Μην θέσετε  ως στόχο τις τέλειες γιορτές. Με αφορμή τις γιορτές λοιπόν, θέστε ως στόχο τις μικρές κινήσεις που θα σας φέρουν πιο κοντά, που θα αποκαταστήσουν ως ένα βαθμό την θετική διάσταση της επικοινωνίας σας, που θα αξιοποιήσουν τις δυνάμεις και τις ευαλωτότητές σας και που θα σας υπενθυμίσουν τη συναισθηματική σας σύνδεση με τους δικούς σας ανθρώπους.

Καλές γιορτές.