- Προειδοποιητικά σημάδια του εφήβου και χρήση αλκοόλ στην εφηβεία. Οδηγός Πρόληψης ψυχοδραστικών ουσιών στην οικογένεια - 29 Ιανουαρίου 2026
- H Βιολογία του στρες στην εφηβεία. Μια πιο προσεκτική ματιά στην αντίδραση του εγκεφάλου στο στρες - 30 Δεκεμβρίου 2025
- Κίνδυνοι στο Διαδίκτυο και Παιδιά: Συμβουλές Πρόληψης για τους Γονείς - 16 Δεκεμβρίου 2025
Γράφει στο efiveia.gr η Ψυχολόγος – Κοινωνικός Επιστήμονας Αγγελική Χατζημανώλη
Το αλκοόλ αποτελεί μια ευρέως διαδεδομένη ουσία, η οποία καταναλώνεται από τους ανθρώπους στις περισσότερες κοινωνίες, ανεξάρτητα από το αν αυτές είναι παραδοσιακές ή σύγχρονες. Στη σημερινή κοινωνία χρησιμοποιούνται διάφορα είδη αλκοόλης, τα οποία διαφοροποιούνται ανάλογα με τον τρόπο παραγωγής και τη σύστασή τους, προσφέροντας κοινωνικά, ιατρικά και άλλου είδους οφέλη.
Οι περισσότερες μορφές αλκοόλης είναι επιβλαβείς για τον ανθρώπινο οργανισμό, με εξαίρεση την αιθυλική αλκοόλη, η οποία αποτελεί τον μοναδικό τύπο που μπορεί να καταναλωθεί με ασφάλεια από τον άνθρωπο. Η αιθυλική αλκοόλη, γνωστή και ως αιθανόλη, παράγεται μέσω της διαδικασίας της ζύμωσης διαφόρων πρώτων υλών, όπως δημητριακά, φρούτα αλλά και λαχανικά, όπως οι πατάτες. Μέσω της απόσταξης, η περιεκτικότητα σε αλκοόλ των ζυμωμένων ποτών μπορεί να αυξηθεί, οδηγώντας στην παραγωγή των λεγόμενων «σκληρών ποτών», όπως το ουίσκι και το ρούμι. Το αλκοόλ λειτουργεί τόσο ως ηρεμιστικό όσο και ως διεγερτικό. Το αλκοόλ, ως ηρεμιστικό παράγει δοσο-εξαρτώμενες επιδράσεις στην συμπεριφορά των ανθρώπων όπως καταστολή (μείωση της ενεργητικότητας) και ύπνωση (πρόκληση ύπνου).
Οι επιδράσεις του αλκοόλ στη συμπεριφορά του ανθρώπου κυρίως στην εφηβεία όπου οι έφηβοι λόγω μη ολοκληρωμένης ανάπτυξης του εγκέφαλου είναι εξαιρετικά παρορμητικοί, έχει σχεδόν γραμμική πορεία. Με άλλα λόγια, όταν η κατανάλωση είναι μικρή, οι επιδράσεις είναι περιορισμένες, ενώ όσο αυξάνεται η δόση, τόσο εντονότερες γίνονται και οι επιπτώσεις. Η συνολική επίδραση του αλκοόλ αξιολογείται με βάση τη συγκέντρωσή του στο αίμα. Σε χαμηλές συγκεντρώσεις αλκοόλης στο αίμα, το άτομο τείνει να εμφανίζει μειωμένες αναστολές, ιδίως σε καταστάσεις όπου κανονικά θα διατηρούσε μεγαλύτερο κοινωνικό έλεγχο. Πολλοί άνθρωποι αντιλαμβάνονται το αλκοόλ ως ουσία που διευκολύνει την κοινωνική συμπεριφορά, καθώς ενισχύει την επικοινωνία και την κοινωνική αλληλεπίδραση. Ωστόσο, αυτή η αυξημένη παρορμητικότητα συχνά παρερμηνεύεται ως διεγερτική δράση, με αποτέλεσμα το αλκοόλ να θεωρείται εσφαλμένα ψυχοδιεγερτικό, παρότι η κύρια δράση του είναι κατασταλτική.
Παρότι συχνά είναι δύσκολο να προσδιοριστεί με ακρίβεια αν ένας έφηβος αντιμετωπίζει πρόβλημα χρήσης ψυχοδραστικών ουσιών, επισημαίνεται ότι υπάρχουν ορισμένες χαρακτηριστικές ενδείξεις που μπορούν να λειτουργήσουν ως προειδοποιητικά σημάδια στην εφηβεία. Όπως αναφέρεται στη βιβλιογραφία (Feldman, 2009), στους εφήβους που παρουσιάζουν προβληματική σχέση με το αλκοόλ ή άλλες ψυχοδραστικές ουσίες παρατηρείται συχνά, έντονη ταύτιση με την κουλτούρα της χρήσης ουσιών. Αυτό μπορεί να εκδηλώνεται μέσα από την επιλογή ρουχισμού με συνθήματα ή σύμβολα που σχετίζονται με ουσίες, την επίμονη ενασχόληση και συζήτηση γύρω από θέματα χρήσης, καθώς και την επιθετική στάση όταν προκύπτουν σχετικές συζητήσεις στο πλαίσιο της οικογένειας. Παράλληλα, εμφανίζονται ενδείξεις επιδείνωσης της σωματικής και γνωστικής λειτουργίας, όπως δυσκολίες στη συγκέντρωση, κενά μνήμης και περιορισμένο εύρος προσοχής. Σε ορισμένες περιπτώσεις παρατηρείται ασυνάρτητος λόγος, ανεπαρκής άρθρωση ή δυσκολία στον συντονισμό των κινήσεων, καθώς και παραμέληση της προσωπικής φροντίδας και υγιεινής. Επίσης χρειάζεται να δοθεί προσοχή σε σωματικά σημάδια, όπως κοκκινισμένα μάτια ή διεσταλμένες κόρες.
Σημαντικές αλλαγές καταγράφονται και στο σχολικό πλαίσιο καθώς οι έφηβοι φαίνεται να αδυνατούν να διαχειριστούν τις σχολικές υποχρεώσεις τους, εντοπίζεται μειωμένη συμμετοχή στο μάθημα και απότομη πτώση της σχολικής επίδοσης. Συχνές απουσίες ή καθυστερημένη προσέλευση στο σχολείο αποτελούν επίσης συχνά φαινόμενα που χρήζουν παρατήρησης και άμεσης παρέμβασης από την οικογένεια σε συνεργασία με το σχολείο. Επιπλέον, ενδέχεται να παρατηρηθούν μεταβολές στη συμπεριφορά, όπως εμπλοκή σε παραβατικές πράξεις, αλλαγή φίλων και γνωριμιών, ανεξήγητη κατοχή χρημάτων και αυξημένη μυστικότητα. Ο έντονος θυμός, η μείωση των κινήτρων, της ενεργητικότητας και της αυτοεκτίμησης, καθώς και η απώλεια ενδιαφέροντος για εξωσχολικές δραστηριότητες, συμπληρώνουν το σύνολο των ενδείξεων που μπορεί να υποδηλώνουν προβληματική χρήση αλκοόλ ή άλλων ψυχοδραστικών ουσιών στην εφηβεία.
Είναι κατανοητό ότι αποτελεί επιτακτική ανάγκη η διαδικασία πρόληψης ψυχοδραστικών ουσιών στην οικογένεια. Οι γονείς διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο σε όλα τα στάδια της ζωής ενός νέου ανθρώπου, καθώς η παρουσία και η στάση τους επηρεάζουν ουσιαστικά την ανάπτυξη και τις επιλογές του. Η οικογένεια αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα περιβάλλοντα κοινωνικοποίησης, το οποίο σε επίπεδο καθημερινών αλληλεπιδράσεων συμβάλλει στη διαμόρφωση της προσωπικότητας, των αξιών και των αντιλήψεων του ατόμου και, κατ’ επέκταση, καθορίζει τη συμπεριφορά του, συμπεριλαμβανομένων και των στάσεων ή πρακτικών που σχετίζονται με τη χρήση ουσιών.
Η ανάπτυξη ενός ασφαλούς και υγιούς δεσμού μεταξύ γονέα και παιδιού αποτελεί βασικό προστατευτικό παράγοντα για τη συνολική εξέλιξη του εφήβου. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι γονείς μεταδίδουν θετικές συστημικές αξίες, ενώ παράλληλα ασκούν ουσιαστική επίβλεψη, παρακολουθώντας τη συμπεριφορά του εφήβου και διασφαλίζουν την τήρηση συμφωνημένων κανόνων και υποχρεώσεων. Η ενεργή και θετική συμμετοχή των γονέων στην καθημερινή ζωή του εφήβου όχι ως παρατηρητή αλλά ως ενεργό μέλος στην διαπαιδαγώγηση του, ενισχύει το αίσθημα ασφάλειας και εμπιστοσύνης. Επιπλέον, η υποστηρικτική γονική φροντίδα, σε συναισθηματικό, γνωστικό, σχολικό, κοινωνικό αλλά και υλικό επίπεδο, συμβάλλει ουσιαστικά στην υγιή ανάπτυξη και ευημερία του εφήβου.
Οι παρεμβάσεις πρόληψης μπορούν να γίνουν τόσο στους γονείς, με εκπαίδευση σε γονικές δεξιότητες αλλά και στους ίδιους τους εφήβους. Οι συμμετοχή σε ομάδες γονέων προσχολικής, σχολικής και εφηβικής ηλικίας, ομάδες μπαμπάδων, ομάδες γονιών με ιστορικό χρήσης ουσιών και οικογενειακή συμβουλευτική για αντιμετώπιση μιας κρίσης. Στόχος είναι η στοργική ανατροφή του παιδιού, ο καθορισμός των κανόνων, η επίβλεψη δραστηριοτήτων των εφήβων, η ενημέρωση της ακαδημαϊκής πορείας του εφήβου από τους γονείς σε συστηματική βάση, οικογενειακές συζητήσεις και συναντήσεις με ειδικό με στόχο την ενημέρωση και ψυχοεκπαίδευση της οικογένειας στο σύνολο της, αποτελούν μερικές χρήσιμες τεχνικές πρόληψης για την εξάρτηση ουσιών στην εφηβεία.
«Το αίσθημα του ανήκειν, το αίσθημα ότι το κάθε άτομο νοιάζεται για το άλλο και για την ομάδα, μια κοινή αντίληψη ότι οι ανάγκες των μελών θα ικανοποιηθούν μέσω της δέσμευσής τους στην ομάδα»
McMillan & Chavis 1986