Οι πιο συνηθισμένες διαταραχές πρόσληψης τροφής, ανορεξία και βουλιμία

diaita-stin-efiveia-simadia-pou-mporei-na-sas-anisixisounΟι διαταραχές πρόσληψης τροφής χαρακτηρίζονται από ακραία συναισθήματα, σκέψεις και συμπεριφορές σχετικά με τη λήψη τροφής, το βάρος και την εικόνα του σώματος. Ρωτήσαμε την κ. Μαρία Κούντζα, ψυχίατρο εξειδικευμένη στις διαταραχές πρόσληψης τροφής (ΔΠΤ) να μας πει σε ποιες ηλικίες τις εντοπίζουμε για πρώτη φορά. Η εφηβεία, ως γενικότερα «παράξενη συναισθηματικά» περίοδος, σηματοδοτεί κατά κύριο λόγο την έναρξή τους, με συνηθισμένη ηλικία εκδήλωσης τα  15 έως τα 19 χρόνια.

Υπάρχουν, βέβαια, περιπτώσεις που η ανορεξία (κατά κύριο λόγο) εμφανίζεται και σε πιο μικρές ηλικίες (υπάρχει καταγεγραμμένη ακόμα «βρεφική ανορεξία»), αλλά αυτές είναι ιδιαίτερα σπάνιες μορφές. Οι ΔΠΤ εμφανίζονται σε συντριπτική πλειονότητα, πάνω από 90%, σε κορίτσια, παρόλο που τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια τάση αύξησής τους και στον αρσενικό εφηβικό πληθυσμό.

Anorexia nervosa

Η ψυχογενής ανορεξία είναι μια σοβαρή και σε μερικές περιπτώσεις επικίνδυνη για τη ζωή ασθένεια, η οποία χαρακτηρίζεται από σημαντική μείωση της πρόσληψης τροφής. Οι πάσχοντες ασχολούνται υπερβολικά με το τι τρώνε, με τη μέτρηση των θερμίδων και αποστρέφονται καθετί παχυντικό. Έχουν διαταραγμένη εικόνα του σχήματος και βάρους του σώματος τους και, έστω και αν είναι ιδιαίτερα αδύνατοι, επιμένουν ότι πρέπει να χάσουν ακόμα «κάποια λίγα κιλά» για να δείχνουν εντάξει. Η όλη κατάσταση οδηγεί σε επικίνδυνη απώλεια βάρους (περίπου κάτω από το 15% του φυσιολογικού).

Bulimia Nervosa

Η ψυχογενής βουλιμία είναι επίσης μια σοβαρή ασθένεια, χαρακτηριζόμενη από ένα κύκλο συμπεριφορών, που συνήθως ξεκινούν με επεισόδια ανεξέλεγκτης και υπερβολικής πρόσληψης τροφής. Τυπικά, το άτομο «καταβροχθίζει» σε σύντομο χρόνο μεγάλες ποσότητες φαγητού συνήθως πλούσιες θερμιδικά (π.χ. σοκολάτες, τσιπς, μπισκότα κλπ.). Χαρακτηριστικά, όσο το επεισόδιο είναι σε εξέλιξη νιώθει ότι είναι αδύνατο να σταματήσει το φαγητό. Αμέσως μετά, κυριεύεται από συναισθήματα ενοχών και δυσανεξίας και ξεκινά ορισμένα μέτρα αντιμετώπισης όπως εντατική γυμναστική, προκλητός εμετός, χρήση φαρμάκων όπως διουρητικά και καθαρτικά, τα οποία συνήθως προσπαθεί να τα κρατήσει κρυφά. Το βάρος του ατόμου παραμένει κατά κανόνα στα ευρέως φυσιολογικά όρια. Η βουλιμία είναι γενικώς πιο συχνή από την ανορεξία και το χειρότερο είναι ότι δεν είναι πάντα εμφανής, ενώ ένα ανορεκτικό παιδί ξεχωρίζει από την εμφάνισή του. Βεβαίως, η ανορεξία έχει δύο υποτύπους, τον περιοριστικό και τον καθαρτικό, κατά τον οποίον υπάρχουν και βουλιμικά επεισόδια. Ο δεύτερος τύπος είναι πιο συχνός από τον αμιγή περιοριστικό. Μάλιστα, το πιο σύνηθες, στις έφηβες κοπέλες στις οποίες διαγιγνώσκεται βουλιμική διαταραχή, είναι να έχει προηγηθεί μια περίοδος με αυστηρές δίαιτες, που κάποιες φορές μπορεί και να φτάνει στο σημείο να χαρακτηρίζεται ως ανορεκτική περίοδος.

Πού οφείλονται;

Η ακριβής αιτία των διαταραχών αυτών δεν είναι γνωστή. Γνωρίζουμε ότι στις περισσότερες περιπτώσεις υπάρχει ένας συνδυασμός περίπλοκων βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων, ο οποίος σχετίζεται με την εκδήλωση και ανάπτυξη του προβλήματος. Κατά κύριο λόγο πάντως, οι ΔΠΤ είναι ψυχογενείς διαταραχές, δηλαδή τα αίτια τους είναι κατά κύριο λόγο ψυχολογικά και όχι οργανικά. Παρόλο που κάθε ασθενής έχει την προσωπική του ιστορία και η εκδήλωση της ασθένειας είναι πολυπαραγοντική, πίσω από τη βουλιμία ή την ανορεξία κρύβονται πάντα ένα ή περισσότερα τραυματικά γεγονότα, συχνά με ρίζες στην παιδική ηλικία. Στο επίκεντρο βρίσκεται η σχέση γονιού-παιδιού και κυρίως μητέρας παιδιού. Για παράδειγμα, συχνά πίσω από μια ανορεκτική έφηβη κρύβεται μια καταπιεστική μητέρα. Επίσης ενοχοποιούνται όλοι οι παράγοντες που μπορεί να οδηγήσουν έναν έφηβο στο να έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση και έλλειψη αυτοπεποίθησης, όπως για παράδειγμα το bullying, ενώ υψηλά ποσοστά διαταραχών πρόσληψης τροφής εμφανίζουν και τα σεξουαλικά κακοποιημένα παιδιά. Είναι μύθος το ότι φταίει η κοινωνία μας; Ότι ο δυτικός τρόπος ζωής, τα media και η κουλτούρα του αδύνατου σώματος επηρεάζουν τους ασθενείς; Η αλήθεια είναι ότι όντως οι ΔΠΤ αυξάνονται ραγδαία στη σύχγρονη εποχή, μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, και ανάλογα με τη σταδιακή μιντιοποίηση της κοινωνίας. Έτσι, οι κοινωνικοί παράγοντες αναγνωρίζονται μέσα στις αιτίες εκδήλωσης της νόσου.  Όμως, το μεγαλύτερο ποσοστό των ασθενών που βρίσκεται σε θεραπεία δηλώνουν ότι δεν επηρεάστηκαν καθόλου από το lifestyle και εντοπίζουν διαφορετικά αίτια ψυχικής δυσφορίας, που τους οδήγησαν στην ανορεξία ή τη βουλιμία. Όσον αφορά στο γενετικό παράγοντα, σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες, υπάρχει διαγενεαλογική νοσηρότητα. Άλλωστε, ασθενείς που πάσχουν από κατάθλιψη ή άλλες αγχώδεις διαταραχές, που είναι κληρονομικές, εμφανίζουν συχνά και διαταραχές λήψης τροφής.

Πότε πρέπει να ανησυχήσουν οι γονείς;

Οι γονείς οφείλουν να απευθυνθούν σε ειδικούς όταν εντοπίσουν περίεργη στάση του παιδιού τους απέναντι στο φαγητό, δηλαδή πολύ αυστηρές και παρατεινόμενες δίαιτες-αφαγίες (διότι βέβαια δίαιτες απλές κάνουν όλες οι έφηβες, χωρίς να έχουν παθολογική συμπεριφορά), σημαντική απώλεια βάρους, συχνές ζυγίσεις, κατανάλωση υπερβολικά μεγάλων ποσοτήτων φαγητού. Επίσης, οι έφηβες με ΔΠΤ εμφανίζουν και μια γενικότερη ψυχολογική δυσφορία, που τις περισσότερες φορές περιλαμβάνει  πεσμένη διάθεση, διάθεση απομόνωσης, δυσκολία να απολαύσουν πράγματα, εκδηλώσεις άγχους, εμμονική ενασχόληση με την εξωτερική εμφάνιση και την εικόνα του σώματος τους. Πολύ βασικό είναι μάλιστα να απενοχοποιηθούν οι ίδιοι οι γονείς, που συχνά αισθάνονται υπεύθυνοι για την κατάσταση του παιδιού τους, γιατί π.χ. είναι αυστηροί, τσακώνονται, χώρισαν, πάσχουν από κατάθλιψη, δυσκολεύονται να εκφράσουν τα συναισθήματά τους κ.λ.π.

Οι παθόντες έφηβοι έχουν καλή πρόβλεψη;

Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά η κ. Κούντζα,  η καλή ή όχι πρόβλεψη αφορά στην κάθε περίπτωση ξεχωριστά και συσχετίζεται με την σοβαρότητα της ψυχοπαθολογίας του ατόμου. Όμως σε γενικές γραμμές, εάν οι έφηβοι απευθυνθούν εγκαίρως σε ειδικό και ξεκινήσουν την ενδεδειγμένη θεραπεία, έχουν πολύ καλή πρόγνωση. Μάλιστα, συχνά στην εφηβεία η έναρξη είναι οξεία και τα συμπτώματα εμφανίζονται με μεγάλη και ακραία ένταση, κάτι που δεν σημαίνει υποχρεωτικά κακή πρόγνωση. Ίσα ίσα συχνά οι θορυβώδεις ενάρξεις ακολουθούνται από πολύ καλή πορεία, με την προϋπόθεση και πάλι ότι θα γίνει η κατάλληλη διάγνωση και θα υπάρξει η σωστή κατεύθυνση-θεραπεία.

Ποια είναι η θεραπεία;

Ο παιδίατρος είναι συνήθως ο πρώτος γιατρός στον οποίον απευθύνονται οι γονείς. Σημαντικό είναι, εφόσον γίνει η σωματική εκτίμηση και κρίνει πως πρόκειται για ΔΠΤ, να παραπέμψει τους γονείς και τον έφηβο σε ειδικό ψυχικής υγείας. Συχνά επίσης, έφηβες κοπέλες με ΔΠΤ απευθύνονται σε γυναικολόγο, λόγω της αμηνόρροιας και των διαταραχών της έμμηνης ρύσης, που συχνά συνοδεύουν τις ΔΠΤ. Και πάλι, απαραίτητη είναι η παραπομπή σε ειδικό ψυχικής υγείας. Η βασική θεραπεία για τις ΔΠΤ είναι η ψυχοθεραπεία, ενώ σπανιότερα θα χρειαστεί για κάποιο διάστημα και κάποια φαρμακευτική αγωγή, συνήθως με αντικαταθλιπτικά. Η διαγνωστική, λοιπόν, εκτίμηση καταρχήν από κάποιον παιδοψυχίατρο/ψυχίατρο (εάν μάλιστα είναι αυτό εφικτό, από κάποιον ψυχίατρο εξειδικευμένο στις ΔΠΤ), είναι το πρώτο σημαντικό θεραπευτικό βήμα. Εκείνος θα δώσει οδηγίες για τη θεραπευτική συνέχεια (ψυχοθεραπεία με παιδοψυχίατρο/ψυχίατρο ή ψυχολόγο). Η θεραπεία των εφήβων με ΔΠΤ περιλαμβάνει συνήθως θεραπευτικές συνεδρίες και με τους γονείς τους. Η διατροφολογική παρέμβαση είναι συμπληρωματικό κομμάτι της θεραπείας, εάν και εφόσον κριθεί αναγκαία από τον βασικό θεραπευτή. Πρέπει  δε πάντα να γίνεται σε συνεννόηση με την πάσχουσα, καθώς συχνά οι έφηβες δυσκολεύονται να απευθυνθούν και να συνεργαστούν με διατροφολόγο, δυσκολία που έχει σημασία να ακούσει, να κατανοήσει και να συνεκτιμήσει ο βασικός θεραπευτής.

Κείμενο: Πελιώ Παπαδιά
talcmag.gr