Εφηβεία χωρίς σύνορα

Γράφει στο efiveia.gr η Ψυχολόγος Κατερίνα Ε. Grzybek, συνεργάτης του Δικτύου Psy-Counsellors

Στα χρόνια της κρίσης, η αναζήτηση καλύτερων συνθηκών ζωής ή και πολλές φορές η ανάγκη για επιβίωση οδήγησε ένα μεγάλο μέρος του ελληνικού πληθυσμού στη μετανάστευση. Συνεπώς, η Ελλάδα εκτός από κράτος υποδοχής μεταναστών μετατράπηκε και σε κράτος αποστολής μεταναστών.

Στο συγκεκριμένο άρθρο, πέραν των γνωστών και πολυσυζητημένων επιπτώσεων της μετανάστευσης, θα θέλαμε να εστιάσουμε στις προκλήσεις και τα προβλήματα που έχουν να αντιμετωπίσουν οι έφηβοι οι οποίοι προέρχονται από οικογένειες μεταναστών ή από μεικτές οικογένειες, στη διαμόρφωση της εθνικής και της εθνοτικής τους ταυτότητας και κατ’ επέκταση στη συγκρότηση της ατομικής τους ταυτότητας.

Τι εννοούμε όμως όταν λέμε εθνική και εθνοτική ταυτότητα; Η εθνική ταυτότητα είναι ένα πολυσύνθετο σύστημα, που περιλαμβάνει τις εθνικές αντιλήψεις, την φυλετική ευσυνειδησία καθώς και την φυλετική και πολιτισμική ταυτότητα.

Από την άλλη πλευρά ο όρος εθνοτική ταυτότητα χρησιμοποιείται για να περιγράψει την αίσθηση του ανήκειν σε μια εθνοτική ομάδα. Πρόκειται για σύνθετη και πολυδιάστατη δομή, η οποία περιλαμβάνει: την προσωπική δέσμευση και την αναγνώριση του εαυτού ως μέλος μιας εθνοτικής ομάδας, τη θετική αξιολόγηση της ομάδας αυτής, το ενδιαφέρον και τη γνώση για τα χαρακτηριστικά της, καθώς επίσης την ενεργό συμμετοχή στις δραστηριότητες και τις παραδόσεις της.

Άλλωστε, όπως είναι γνωστό, κατά την περίοδο της εφηβείας το άτομο οικοδομεί μια πιο συμπαγή ταυτότητα και επαναπροσδιορίζει την σχέση του με τον εαυτό. Στα πλαίσια αυτά, η εθνική και εθνοτική ταυτότητα αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της συνολικής ταυτότητας του εφήβου. Αξιοσημείωτο είναι ότι η εφηβεία συνιστά το τελευταίο στάδιο για την πορεία του ανθρώπου προς την ενηλικίωση, δηλαδή μια ενδιάμεση περίοδο μεταξύ της παιδικότητας και της ενήλικης ζωής. Κατά τη διάρκεια της λαμβάνουν χώρα ραγδαίες σωματικές αλλαγές και μείζονες ψυχολογικές ανακατατάξεις, σε μια προσπάθεια προσαρμογής, ελέγχου και εξισορρόπησης των εσωτερικών μεταβολών του εφήβου.

Πιο ειδικά, στην περίπτωση των εφήβων μεταναστών και των εφήβων μεικτών οικογενειών, μαζί με τις αναπτυξιακές προκλήσεις της εφηβείας που έχουν να αντιμετωπίσουν, έχουν παράλληλα να διαχειριστούν και τις στρεσογόνες διαδικασίες της μετανάστευσης, της ζωής μεταξύ δύο πολιτισμών και του επιπολιτισμού (πολύπλοκή, ατομική διαδικασία της πολιτισμικής αλλαγής). Η ικανότητα των εφήβων μεταναστών να κινούνται μεταξύ δύο πολιτισμών και να διαπραγματεύονται τη διαμόρφωση της εθνοτικής τους ταυτότητας κατά τέτοιο τρόπο, ώστε, αφενός να διατηρήσουν δεσμούς με την οικογένεια τους, αφετέρου να επιτύχουν την  πλήρη ένταξη τους στη χώρα υποδοχής αποτελεί διακύβευμα μείζονος σημασίας. Στη διαδικασία αυτή φαίνεται να υπεισέρχονται διάφοροι ατομικοί, αλλά και ευρύτεροι περιβαλλοντικοί παράγοντες, όπως είναι το σχολικό περιβάλλον, οι σχέσεις με τους συνομήλικους, η οικογένεια ως φορέας κοινωνικοποίησης, οι αντιλήψεις των εφήβων για τις ενδοοικογενειακές σχέσεις και η άσκηση του γονικού ρόλου.

Όπως προκύπτει σε μια σύντομη ανασκόπηση ερευνών, τα λιγότερο εξελιγμένα στάδια διαμόρφωσης της εθνοτικής ταυτότητας συνδέονται με χαμηλή αυτοεκτίμηση και αισθήματα ανεπάρκειας. Αντίθετα, η κατακτημένη εθνική ταυτότητα συνδέεται με θετική αυτοαντίληψη και χαμηλό βαθμό ψυχολογικού στρες. Παράλληλα, άλλες έρευνες καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η εθνική ταυτότητα συνδέεται θετικά με τις στρατηγικές αντιμετώπισης αγχογόνων καταστάσεων, την αυτοεκτίμηση και την αισιοδοξία, ενώ παρουσιάζεται αρνητική συσχέτιση με τη μοναξιά και την κατάθλιψη.

Συμπερασματικά λοιπόν, ο έφηβος μετανάστης ή ο έφηβος μεικτής οικογένειας, μέσα από αποτελεσματικές τακτικές προσαρμογής στο πολιτισμικό πλαίσιο, έχοντας την υποστήριξη τόσο της οικογένειας, όσο και του ευρύτερου κοινωνικού περιβάλλοντος, μπορεί να αναπτύξει εμπιστοσύνη στις ικανότητες του και να βελτιώσει την αυτοεκτίμησή του. Αντίθετα, αν ο έφηβος δεν αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις προκλήσεις της ηλικιακής περιόδου που διανύει καθώς επίσης και του επιπολιτισμού μπορεί να οδηγηθεί σε αισθήματα κατωτερότητας και χαμηλή αυτοεκτίμηση. Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι η εθνική και εθνοτική ταυτότητα των εφήβων είναι ένα εξαιρετικά σύνθετο ζήτημα. Για τον λόγο, αυτό καθίσταται συχνά απαραίτητο όχι μόνο  η ψυχολογική υποστήριξη του εφήβου μεικτής οικογένειας, αλλά και η συμβουλευτική των γονέων του, καθώς και της ευρύτερης οικογένειας, γύρω από τα προβλήματα της μετανάστευσης και της διαχείρισής τους.

Επιμέλεια:
Ευγενία Σαρηγιαννίδη,
Ψυχολόγος, MSc, Υπ. Διδάκτωρ Ψυχολογίας,
www.psycounsellors.gr